azmoononline

مدیریت خانواده


عنوان:
مدیریت خانواده

تهیه کنندگان:
زینت زمانی  
 پرور حسینقلی زاده

سال تحصیلی: 95 - 94
 
فهرست مطالب

عنوان    صفحه

مقدمه    1
مدیریت خانواده    3
نقش زن در سامان دهي اقتصاد خانواده    4
وظايف اقتصادي زن در اجتماع    6
سيره ي عملي حضرت زهرا(س)    7
نقش زن در اقتصاد    8
عوامل مؤثر در موفقيت برنامه ريزي و مديريت بودجه ي خانوار:    8
حداكثر سازي رفاه و مطلوبيت خانواده    10
مديريت و نقش تغذيه    13
تحرك و بازي    14
بهداشت و درمان    14
آثار رفتار اقتصادي زنان بر مصرف كل جامعه    14
كالاهاي مصرفي هر خانواده را مي توان به دو گروه تقسيم كرد:    15
آثار رفتار اقتصادي زنان بر پس انداز كل جامعه    16
خلاصه ي كلام:    16
نتيجه گيري؛    18
منابع:    19
 
مقدمه
با وجود تمام اثرات مثبتي که کار و درآمد حاصل از آن روي زندگي شخصي هر انساني دارد ، مفهوم کار به شکل نامحسوسي در طول زمان تغيير کرده و روابط اجتماعي و خانوادگي انسان ها را در معرض تغييرات گسترده اي قرار داده و نهايتا سبب به وجود آمدن مشکلاتي براي افراد شاغل شده است. يکي از بزرگترين اين مشکلات که تقريبا هر انسان شاغلي از آن گله مي کند ، نبود توازن زماني ميان فعاليت در محيط کاري و خانوادگي است.
نداشتن توازن زماني ميان محيط کاري و خانوادگي باعث شده تعارض بين کار و زندگي به همدم جديدي براي خانواده هاي امروزي تبديل شود و اين موضوع علاوه بر اين که بر کيفيت روابط زوجين تاثير منفي داشته از طريق بوجود آوردن تاخيرها و غيبتهاي مکرر سالانه ميليون ها دلار هزينه اضافي بر اقتصاد کشورها تحميل کند.
اين موضوع سبب شده توازن بين کار و خانواده تبديل به يک مساله حساس براي بسياري از سازمان هاي خصوصي و دولتي شود و آنها سعي کرده اند از طريق آموزش به کارمندان خود براي برقراري توازن هزينه هاي غيب و معضلات ديگر را کاهش دهند. در آموزش هاي جديدي که به کارمندان و مديران شرکتهاي بزرگ داده مي شود ، اين حقيقت به آنها يادآوري مي شود که بر خلاف تصورات سابق که کار و زندگي شخصي را 2 رقيب ديرينه مي دانند (پرداختن به هر کدام باعث عقب ماندن از ديگري مي شود) کار و زندگي شخصي ، ديگر 2 عامل رقيب نيستند، بلکه مکمل يکديگرند.
مهمترين مرحله اي که شما به عنوان انسان شاغل امروز بايد براي ايجاد توازن بين کار و محيط خانواده از آن عبور نمايد ، مرحله شناخت زندگي شخصي تان و مشخص شدن تعريف شما از توازن است.
 گاهي اوقات فشار کاري چنان انسان را خسته مي کند که هر انساني آرزو مي کند اي کاش در يک جزيره دور افتاده زندگي مي کرد ، نارگيل مي خورد و هر روز در کنار ساحل به تفريح و گردش مي پرداخت. برقراري توازن بين کار ، خانواده و اوقات شخصي هميشه کار آساني نيست ولي هر انساني مي تواند با يک برنامه ريزي مناسب به توازن مورد نظر برسد. اما نکته اي که نبايد در رسيدن به توازن فراموش کنيد ، اين است که شما بايد راه خود را براي رسيدن به توازن در پيش بگيريد. الگو برداري از برنامه زندگي ديگران براي رسيدن به توازن بد نيست ، ولي الگوبرداري شما بايد توام با خلاقيت شخصي تان باشد و نبايد يک کپي محض باشد. خيلي از افراد هنگامي که مي بينند دوستان يا آشنايان آنها به توازن رسيده اند ، مي خواهند از برنامه آنها تقليد کنند ؛ ولي نکته اين است که تقليد يک تله است که شما را به زمين مي زند. اگر شما در پي برقراري توازني موفقيت آميز در زندگي کاري و شخصي خود باشيد بايد روش خود را در پيش بگيريد و براي خود مشخص کنيد که توازن از نظر شما به چه معني است.
 برنامه ريزي براي نحوه استفاده از زمان شخصي مهمترين مرحله در رسيدن به توازن ميان کار و زندگي شخصي است ؛ چرا که مشکل دقيقا اين است که شما چگونه زمان خود را بين کار و زندگي شخصي تان تنظيم کنيد تا بتوانيد از هر دوي آنها لذت ببريد. بنابراين ، بايد يک برنامه مناسب طراحي کنيد. شما با طراحي يک برنامه مناسب تلاشهاي خود در مراحل بالا را بيمه مي کنيد. با کمي دقت در زندگي روزمره مي توان به اين نتيجه رسيد که معمولا اطرافيان ما مشخص مي کنند چگونه بايد از زمان شخصي خودمان استفاده کنيم.
آنها به سراغ شما مي آيند ، کارهاي خود را به گردن شما مي اندازند ، از شما مي خواهند در روز تعطيل به جاي آنها شيفت بايستيد و ديگر توقعات نابجايي که شما به دليل نداشتن برنامه زماني مجبور به قبول آنها مي شويد. طراحي برنامه شايد کمي دشوار باشد. اين کار ممکن است به معناي گفتن نه هاي بيشتري به ديگران باشد. همچنين شايد لازم باشد کمي هنر غيرمتعهد شدن يا کندن از کارهايي را که اکنون ، براساس بينش جديدتان از زندگي متوازن ، انجام دادنشان را مغاير با ميل باطني خود مي بينيد، تمرين کنيد. شايد براي انجام دادن اين کار مجبور شويد با چالشهايي دست و پنجه نرم کنيد که در نگاه اول ، بسيار سخت يا حتي ترسناک به نظر مي آيد ؛ اما مطمئن باشيد که اجراي موفق برنامه ها معاني بسيار مفيدي را از زندگي ، برايتان به ارمغان خواهند آورد. اغلب مردم هنگام برنامه ريزي ، بيشتر از آن که از محدوديت هاي واقعي صدمه ببينيد از بسته بودن فکرشان صدمه مي بينند. براي کسب مهارت در برنامه ريزي بايد اظهاريه توازن شخصي خود را محور قرار دهيد و فعاليت هاي را انتخاب کنيد که شما را در مسير درست به پيش مي برند.

مدیریت خانواده
همانطور كه در خانواده، والدين بايد مديريت عاطفي، رواني و اجتماعي را براي ايجاد روابط دوستانه و رسيدن به تكامل خانواده به عهده گيرند و عمل كنند، بايد بر دخل و خرج خانواده نيز مديريت كنند. اهميت مديريت صحيح اقتصادي در خانواده مي‌تواند موجب استحكام بنيان خانواده و كاهش تنش‌ها و مشكلات خانوادگي شود. پدر و مادر در خانواده نقش اساسي را در امور مالي و كاهش مشكلات اقتصادي دارند. بسياري از جامعه‌شناسان اعتقاد دارند، زنان به دليل دقت نظر در اداره كردن امور مالي خانواده از موفقيت بيشتري برخوردارند.
مديريت اقتصادي خانواده در شرايط عادي بايد براساس ميزان درآمدهاي يكي از اعضاي خانواده و هزينه‌ها تنظيم شود. خانواده براساس شرايط حال تصميم‌گيري كند و در مديريت اقتصادي جايي نيز براي پس‌انداز در نظر بگيرد. اين نوع مديريت نشان از آينده‌نگري خانواده دارد و معمولاً دچار مشكلات مالي و اقتصادي نمي‌شود و در برابر مشكلات و عوامل پيش‌بيني نشده اقتصادي مقاومت مي‌كند.
درحال حاضر به دليل تجمّل‌گرايي، مخارج اضافه، نداشتن قناعت و صرفه‌جويي و الگوهاي مصرف نامناسب نيمي از خانواده‌ها با سه شيفت كار كردن نمي‌توانند هزينه‌هاي زندگي را تأمين كنند. اين خانواده‌ها در مديريت اقتصادي خانواده مشكل دارند و فرهنگ قناعت و صرفه‌جويي در اين خانواده‌ها بسيار كم‌رنگ است. بايد در خانواده صرفه‌جويي و درست مصرف كردن و به آن چه داريم، راضي باشيم فرهنگ‌سازي شود. فرهنگ مصرف صحيح موجب آرامش، شادابي و نشاط خانواده مي‌شود و بسياري از خانواده‌ها با وجود امكانات مالي خوب؛ امّا افسرده، مضطرب و ازهم‌گسيخته هستند. آنان بايد با آموخته‌هاي مذهبي از تجمّل‌گرايي و مصرف‌زدگي كه هزينه‌هاي خانواده‌ها را افزايش داده است مبارزه كنند. آمارها نشان مي‌دهد 80 درصد هزينه‌هاي زايد خانواده‌ها به دليل تجمّل‌گرايي و چشم و هم‌چشمي‌هاست.
بنابراين اقتصاد خانواده را بايد براساس داشته‌ها و درآمدها برنامه‌ريزي كرد، نه براساس خواسته‌ها. خداوند متعال در آيه 27 سوره بني‌اسرائيل درخصوص اسراف‌كاران مي‌فرمايد:
«اسراف مكن و مال خودت را پراكنده مساز، به درستي كه اسراف‌كنندگان برادران شيطانند و شيطان كفركننده پروردگار است.»
حضرت علي(علیه السلام) فرموده‌اند: « زياده‌روي و اسراف مكن، زيرا بخشش اسراف‌كار مورد ستايش نيست و تنگدستي او هم مورد ترحّم واقع نمي‌شود و اسراف و زياده‌روي موجب نابودي مال و ثروت و از بين رفتن بركت و مقدّمه فقر و تنگدستي است.»
نقش زن در سامان دهي اقتصاد خانواده
اقتصاد خانواده به معناي چگونگي سامان دهي و مديريت منابع خانه است. خانواده سازماني است كه توليد و توزيع كالاهاي مورد نياز را فراهم مي سازد و زن بدون مناقشه به عنوان يكي از دو ركن اساسي خانواده در اين سازماندهي و مديريت، نقش اساسي را ايفا مي كند. جايگاه مادري و همسري عمده ي منابع مصرف را به زن مي سپارد و انتظار مي رود كه او بتواند با سازماندهي و مديريت صحيح بين درآمد و مصرف، توازن برقرار كند و با برنامه ريزي و اجراي صحيح در رشد و توسعه ي اقتصاد خانواده نقش مؤثر ايفا نمايد. از آن جا كه جدول بازدهي اقتصاد خانواده در تنظيم نمودار رشد و توسعه اقتصادي جامعه و برنامه هاي كلان بخش هاي مختلف دولتي و خصوصي تأثير به سزا دارد، مي توان گفت كه زنان در واقع نقش كليدي در استفاده ي بهينه از منابع را دارند. منابع در اين جا شامل: زمان، پول يا درآمدهاي ديگر مي باشد.
دسترسي به منابع سخت، و از دست دادن آن ها آسان است؛ از اين رو بايد مدير خانواده با سازماندهي و مديريت صحيح و سالم بتواند بهترين انتخاب ها و گزينش ها را داشته باشد.
خانواده غير از منابع مادي منابع ديگري نيز در اختيار دارد كه قابل تبديل به پول نيست و در بيشتر موارد تجديدپذير هم نمي باشد. از جمله ي اين منابع؛ عشق، انسجام خانواده، خاطرات خوش و ... است، و چون اين منابع براي اعضاي خانواده رضايت خاطر ايجاد مي كند، بايد نقش اساسي آن ها و جايگاه خاص هر كدام مورد توجه قرار گيرد تا افراد بتوانند با بالاترين سطح مطلوب از آن ها بهترين استفاده را بنمايند؛ از اين رو بايد گفت: انتخاب، قلب اقتصاد خانواده است.
نقش الگوهاي ديني در هدايت زندگي بشر به سوي فلاح و رستگاري دنيا و آخرت زنده و پويا است. حضرت زهرا(س) همان گونه كه در تمام شؤون، الگويي حسنه است، در اين مورد نيز بهترين نقش را در مديريت و سازماندهي اقتصاد خانواده ايفا مي نمايد. در سيره ي عملي حضرت زهرا(س) نقش منابع غير مادي در اقتصاد اسلامي مهم تر از منابع اقتصادي است كه آن حضرت بهترين شكل معقول و منطقي را جهت استفاده از آن ها به كار گرفت. از آن جمله؛ شكرگزاري، دعا و كمك گرفتن از ذكر خداوند براي رفع نيازمندي هاي مادي خانواده و ... بيشترين رضايت خاطر را براي اعضا ايجاد مي كند. آنچنان كه در ماجراي اطعام مسكين و يتيم و اسير اعضاي خانواده شامل: همسر، فرزندان و حتي خادم منزل با رضايت و خشنودي كامل، حضرت زهرا(س) را همياري نمودند.
امروز عوامل تأثيرگذار بر رضايت مندي يا تابع مطلوبيت خانواده در ادبيات اقتصادي شامل: عوامل اقتصادي و غير اقتصادي است كه باعث افزايش مطلوبيت خانواده ها مي شود.


وظايف اقتصادي زن در اجتماع
همان گونه كه خانواده به عنوان واحد كوچكي از اجتماع در پيشرفت و توسعه فرهنگي جامعه نقش اول را دارد، در توسعه و رشد اقتصادي جامعه نيز نقش اساسي را ايفا مي كند و ميزان، چگونگي و نوع حضور او در عملكرد و چرخه هاي اقتصاد كشور تأثيرگذار است.
يكي از اساسي ترين اهداف تشكيل خانواده، بقاي نسل و تربيت نيروي انساني مورد نياز جامعه است. توسعه و رشد اقتصادي در گرو نيروي كار فعال و تحصيل كرده است؛ بنابراين يكي از عوامل مؤثر در توسعه اقتصادي نيروي انساني يا سرمايه هاي انساني است.
خانواده به عنوان اولين پايگاه تربيت و پرورش منابع انساني است؛ از اين رو جامعه بايد با تقويت نهاد خانواده زمينه توسعه اقتصادي را مهيا سازد. امروزه تئوري سرمايه ي انساني در مقابل سرمايه ي فيزيكي مورد توجه اقتصاددانان و جامعه شناسان دنيا است.
در اين تئوري سرمايه هاي انساني با ارزش تر از دارايي ها و منابع طبيعي و ذخاير زيرزميني به شمار مي آيند و هرچه بر روي انسان ها سرمايه گذاري شود، رشد و توسعه جامعه افزون خواهد شد.
از اين رو؛ پيشرفت علم و دانش،‌ نگرش و مهارت افراد، ظرفيت توليديِ جامعه را ارتقا مي بخشد و در نتيجه رشد و توسعه ي فرهنگي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي تسهيل و تسريع مي گردد. اين نظريه مي تواند در دو سطح خرد و كلان آثار مطلوب خود را نشان دهد. در مقطع خرد، بازدهي خصوصي را افزايش مي دهد و در سطح كلان رشد و توسعه ي جامعه را به همراه دارد، و چون پرورش منابع انساني از كانون خانواده آغاز مي شود، و مادران نقش اساسي را در زمينه تربيت و پرورش فرزندان ايفا مي كنند، اثرگذاري قابل توجه آنان آشكار است و اين نقش، ويژه ي زنان است.
زنان به عنوان عامل پرورش و رشد نيروي كار، در جريان بهره وري و توليد ناخالص ملي سهم دارند، كه با سرمايه گذاري در اطلاعات، دانش ها، نگرش ها و مهارت هاي زنان اين ارزش افزوده خواهد شد؛ بنابراين تلاش حاكمان و نظارت و توجه ملّي به اين امر بازخورد مستقيم در پيشرفت كشور را دارد؛ زيرا هرگاه منابع انساني در محيطي سالم و با انگيزه و احساسات و عاطفه و خيرخواهي و ... پرورش يابد و با عزت نفس و مناعت زندگي را بگذراند، نيروي قوي تري در چرخش امور اقتصادي و اجتماعي خواهد داشت. زنان با فراهم كردن و آماده ساختن محيطي با نشاط و صميمي براي تأمين نيازهاي مادي و معنوي و توجه به بهداشت روحي، جسمي و رواني اعضاي خانواده اثر مستقيم بر اقتصاد جامعه مي گذارند.
سيره ي عملي حضرت زهرا(س)
حضرت زهرا(س) كار خانه را تا جايي كه براي افراد خانواده و حتي فرزندان شيرخوار، مطلوبيت و رضايت خاطر ايجاد مي كرد، برنامه ريزي مي فرمود. بلال مي گويد: روزي حضرت زهرا(س) را ديدم كه مشغول آرد كردن گندم بود در اين هنگام فرزندش حسين گريه و بي تابي مي كرد. خدمتشان عرض كردم: براي كمك به شما آسياب كنم يا بچه را آرام نمايم؟ حضرت فرمود: من به آرام كردن فرزند اولي هستم، شما آسياب را بچرخانيد.
 اين بهترين الگو براي ايفاي نقش مادر و توجه به نياز عاطفي فرزند و انتخاب صحيح در تخصيص و بهينه سازي اقتصادي است؛ چرا كه با اين كار حضرت زهرا(س) توجه به رضايت خاطر و مطلوبيت فرزند شيرخوارش را بر ادامه كار منزل ترجيح داد كه نتيجه ي اين تلاش ها، پرورش منابع و سرمايه هاي انساني است؛ آن گونه كه همين فرزندان در جهت برقراري عدل و داد و عدالت اجتماعي و اقتصادي و ... از تربيت و تعليم كامل بهره مند شدند و جامعه را نيز رهبري نمودند.
در پرورش منابع نيروي انساني بايد به بعد معنوي و ارزش هاي اخلاقي و ديني توجه ويژه شود؛ تا اين نيروها همراه با پيشرفت و رشد و تعالي در بعد مادي و اقتصادي بتوانند از رشد اخلاقي و ارزشي نيز برخوردار گردند و توسعه اقتصادي در جهت برقراري و تحكيم عدالت اجتماعي كه از جمله برنامه هاي دين است پيش رود؛ وگرنه منافع توسعه ي اقتصادي براي قشر خاصي از جامعه سودبخش خواهد بود و اقشار مستضعف جامعه را در بر نخواهد گرفت.
نقش زن در اقتصاد
مديريت بودجه ي خانوار؛ مديريت دارايي هاي خانواده با توجه به ترجيحات فرد و خانواده تعيين مي شود. شايد شيوه ي تهيه ي غذاها، استفاده ي بهينه از امكانات و وسايل منزل و پوشاك و وسايل شخصي هر فرد، نظافت و نگه داري و حتي قرار دادن وسايل، مراقبت از فرزندان و تأمين سلامت آنان، در مجموعه ي سرمايه هاي هر خانوار ناچيز و ناديده به حساب آيد، و فقط سهام اوراق مشاركت، پول و ... به عنوان سرمايه در نظر گرفته شود، امّا بايد به اين نكته توجه داشت كه توليد مواد غذايي، البسه و ديگر مايحتاج و نيز جمع آوري و نگه داري وسايل شخصي و جمعي خانواده ها كه نياز به يك برنامه ي صحيح دارد به دست مدير شايسته ي خانه، با كم ترين هزينه، بالاترين مطلوبيت را در پي خواهد داشت. مدير خوب خانواده بايد بتواند در مواقع كمبود يا حذف بعضي امكانات، جايگزين مناسبي را انتخاب نمايد، بدون آن كه تغييري در مطلوبيت ايجاد شود. مثلاً اگر برنج گران يا كم مي شود، سيب زميني يا نان را جايگزين نمايد، تا ضمن برقراري تعادل بين درآمد و هزينه ها منبع تغذيه ي افراد خانواده تأمين گردد، البته رضايت خاطر يا مطلوبيت اعضاي خانواده نيز مهم است.
عوامل مؤثر در موفقيت برنامه ريزي و مديريت بودجه ي خانوار:
1. بهره وري مطلوب از زمان؛ عمر آدمي محدود و تجديدناپذير است؛ از اين رو بهره وري صحيح از زمان بهترين برنامه ريزي در طول زندگي است. همان گونه كه تحصيل علم و دانش در همه ي عمر پسنديده است، امّا اگر در زمان مناسب و به موقع نباشد، نتايج مطلوب گرفته نمي شود، خسارت هاي اقتصادي نيز گاهي جبران ناپذير مي باشد.
2. تقسيم كار؛ يكي ديگر از عوامل مؤثر در موفقيت برنامه ريزي، تقسيم كار است.
شايد اداره ي خانه، ساده و بدون پيچيدگي به نظر آيد، امّا به كار بستن ظرافت هاي خاص و برنامه ريزي و اجراي صحيح توسط مدير با كفايت سكون و آرامش را در كانون خانواده برقرار مي سازد. تقسيم كار بين افراد خانواده مي تواند بازدهي را بالا ببرد و از سنگيني و فشار كار بر يك نفر بكاهد. با تقسيم كار نيازي به صرف بخشي از بودجه ي خانواده براي اجير كردن كارگر و مستخدم نخواهد بود. كارهاي منزل بنا بر توان و مسؤوليت و نقشي كه هر يك از افراد خانواده دارند، بايد تقسيم شود. عدم تعادل در تقسيم كار منجر به ضعف جسمي و روحي و رواني يكي از دو ركن خانه؛ يعني زن و مرد يا ديگر اعضاي خانواده مي شود.
تقسيم كار بايد براساس برتري هاي نسبي باشد؛ يعني به هر كس كاري را كه مي تواند بهتر انجام دهد، واگذار شود تا بازدهي نيز مطلوب گردد؛ چرا كه كارِ خانه نيز جزء اساسي سيستم اقتصادي و اجتماعي است.
حضرت زهرا(س) از اين نظر نيز اسوه ي حسنه است. آن حضرت بهترين تقسيم كار را در منزل تنظيم مي فرمايد.
پيامبر گرامي اسلام(ص) نيز كارها را با توجه به توان و شرايط روحي، رواني و جسمي زن و مرد بين حضرت زهرا(س) و امام علي(ع) تقسيم فرمود. كارهايي كه با نقش مادري و همسري ارتباط نزديك دارد و در منزل انجام مي شود بر عهده ي حضرت زهرا(س) و كارهاي بيرون از منزل به امام علي(ع) سپرده شد.
البته اين تقسيم كار منحصر به هر كدام نبود؛ بر همين اساس در سيره عملي حضرت علي(ع) مي خوانيم كه هشام مي گويد: امام صادق(ع) فرمود: اميرالمؤمنين در كارِ خانه با حضرت زهرا(س) همكاري مي كرد. هيزم جمع مي نمود، آب مي كشيد، جارو مي كرد و حضرت زهرا(س) گندم آسياب مي كرد و نان مي پخت.
حضرت زهرا(س) با آن همه مقام و منزلت، كار خانه را خود انجام مي داد و حتي كارها را با خادم خود تقسيم كرده بود. يك روز ايشان كارهاي منزل را انجام مي داد و روز ديگر فضه.([4])
يادآور مي شود كه تقسيم كار به اين معنا نيست كه فعاليت زن منحصر در كار خانه است، بلكه زن مي تواند با توجه به مديريت و سازماندهي صحيح در امور خانواده و با محاسبه ي مطلوبيت حاصل از اشتغال همچون؛ خستگي ناشي از كار در منزل و بيرون از منزل، مخارج و ... علاوه بر بالا بردن سطح فعاليت هاي اجتماع در زمينه هاي مختلف به بودجه ي خانوار نيز كمك نمايد.
نتيجه آن كه نقش زن در اقتصاد خانواده همواره براساس مطلوبيت خانوار و ترجيحات فرهنگي و اجتماعي و صرف وقت در محيط خانه براي تأمين نيازمندي هاي خانوار يا صرف همان زمان در محيط خارج از خانه، يا حتي كارهاي اقتصادي داخل منزل، بايد مورد توجه مديران بالاي جامعه قرار گيرد؛ بديهي است غفلت از اين امر يا پرداختن به نقش هاي فرعي و حاشيه اي زن، ضربه هاي جبران ناپذيري بر شخصيت او و نيز كاهش بهره گيري اجتماعي از توان خدادادي اين موجود نقش آفرين خواهد شد.
حداكثر سازي رفاه و مطلوبيت خانواده
پيداست كه درآمد خانواده تنها مي تواند درصدي از نيازهاي افراد خانواده را تأمين كند؛ از اين رو بايد از ميان خواسته ها بهترين و لازم ترين انتخاب به عمل آيد. نياز به انتخاب در تمام طول زندگي وجود دارد. و همان گونه كه اشاره شد؛ انتخاب قلب اقتصاد خانواده است.
انتخاب كالاهاي مختلف بستگي به درآمد خانواده و تشخيص آن ها دارد. هرچه درآمد محدود باشد، ترجيحات نيز محدود مي گردد و در نتيجه بايد انتخاب ها درست و بهينه باشد تا بيشترين رضايت خاطر و مطلوبيت را براي افراد خانواده به بار آورد.
براي رسيدن به اين سطح، همكاري پدر و مادر لازم و ضروري است، ولي نقش مادر با توجه به مسؤوليت مادري و همسري از پدر مهم تر است. بريز و بپاش ها و مخارج فرعي و غير ضرور يا گاهي زيان آور، نه تنها سطح بهره وري اعضاي خانواده را كاهش مي دهد، بلكه به صورت فرهنگ و عادت نامطلوب به نسل هاي آينده منتقل مي گردد. مادر مي تواند با مهيا كردن شرايط صحيح براي افراد خانواده به حداكثر سازي رفاه و مطلوبيت افراد خانواده بپردازد تا تمامي افراد خانواده با عزت نفس، تندرستي روح و جسم و تعليم و تربيت و آموزش صحيح سرمايه ي انساني خود را در جهت اعتلا و رضاي خدا به كار گيرند. و در آينده نيز افراد مفيدي براي جامعه باشند.
در جامعه اسلامي حداكثر سازي رفاه و مطلوبيت خانواده فقط از طريق تأمين نيازهاي مادي به دست نمي آيد، بلكه نقش خانوار، در ارتباط با توليد و اقتصاد جامعه آن گاه بيشتر روشن مي شود كه بدانيم: نيروهاي خلاّق و مبتكر و مديران كارآفرين و مغزهاي دگرگون كننده مسير جامعه همه و همه از كانون خانواده بر مي خيزند و همان گونه كه كيفيت مواد اوليه به كيفيت و عيار بالاي معدني كه در دل طبيعت است، بستگي دارد؛ ظهور انسان هاي كارآفرين و درجه اهميت آن ها به كيفيت پرورش خانواده بستگي دارد. تمام كساني كه تا كنون تمدن انساني را متحول ساخته اند، حاصل مديريت مطلوب كانون قدرتمند، سالم، عاطفي و كارآمد خانواده هستند؛ از اين رو نقش عوامل غير اقتصادي همچون عشق، محبت، راستي، امانت، ايثار و گذشت و ... در پرورش نيروي انساني مؤثرند.
به عنوان نمونه كاربردي، پرورش و تربيت فرزندان راست گو باعث افزايش كيفيت نيروي كار مي شود؛ زيرا راست گويي و درست كاري در فرآيند توليد و بازرگاني، موجب كسب درآمد بيشتر و جلب نظر مشتريان مي گردد. پرهيز از دروغ و حيله و نيرنگ، اعتماد مردم را به توليد كننده و عرضه كننده بالا مي برد و اين امر موجب افزايش رونق اقتصادي جامعه و نيز گرمي بازار كار و اشتغال مي گردد.
مي توان از نمونه هاي كاربردي ديگر به ايجاد اعتماد به نفس در فرزندان اشاره نمود. اين امر موجب مي شود تا آن ها با تكيه بر انديشه ي خلاّق خود، انسان هايي كارآفرين شده و با جديّت و اميد به نتايج درخشان تحقيق، همواره به دنبال كشف راه هاي جديد براي ارايه كالاها و خدمات با هزينه كمتر، امّا كيفيت بالاتر باشند، همچنان كه در دهه ي اخير برخي از كشورها با رشد افزوده رو به رو بوده اند.
در سيره عملي حضرت زهرا(س) توجه به شخصيت بخشي فرزندان و ايجاد اعتماد به نفس در آن ها كاملاً مشهود است. از جمله ابزارهايي كه روح اعتماد به نفس و مشكل ستيزي را در كودك زنده نگه مي دارد، مسابقه و رقابت هاي سازنده است. روبه رو ساختن كودكان با مشكلات و فراهم نمودن امكان رقابت براي آن ها موجب بالا رفتن حس اعتماد مي گردد. اين مسأله به قدري ارزشمند و سرنوشت ساز است كه اولياي كودك بايد براي آن برنامه ريزي كنند.
حضرت زهرا(س) براي ايجاد اعتماد به نفس در فرزندان خود آن ها را وادار و تشويق به مسابقه و ورزش مي كرد.
از جمله نمونه ه ي ديگر؛ روحيه شادابي و نشاط و محبت در بين افراد خانواده است. افراد خمود و پژمرده از كارآيي لازم و مفيد در امور اقتصادي و غير اقتصادي برخوردار نمي باشند. افزايش كارآيي، موجب كاهش هزينه هاي توليد و در نتيجه سود افزوده و بهره وري اقتصادي بيشتر مي شود.
از منظر اسلام، نفع شخصي و مطلوبيت فرد به تنهايي مطرح نيست، بلكه سهم هر يك از افراد جامعه در ضرر و منفعت كل جامعه اثر گذار است. ايثار، پشتكار، گذشت، درستي و راستي و ديگر فضايل و ارزش هاي فردي شاكله ي اجتماع را سالم و پر ثمر مي سازد.
نتايج عملي اين شيوه ي رفتاري در سيره ي حضرت زهرا(س) آشكار است.
توجه به آثار بخشش اطعام به مسكين و يتيم و اسير در ماجراي نذر حضرت زهرا(س) جهت استشفاي حسنين: راهنماي خوبي براي جامعه ي اسلامي است. امام علي(ع) و فرزندان و فضه ي خادمه نيز به اين نذر عمل كردند. امام علي(ع) سه صاع جو براي آن سه شب تهيه كرد. حضرت زهرا(س) روز اول يك صاع آرد نمود و نان تهيه كرد. غروب آن روز مسكيني به در خانه آمد و تقاضاي طعام كرد. شب دوم و سوّم نيز يتيم و اسير تقاضاي غذا كردند و در اين سه شب متوالي، روزه داران درگاه الهي با آب افطار كردند و قوت افطار را در راه خدا به نيازمندان بخشيدند. روز چهارم امام علي(ع) به اتفاق نور چشمان امام حسن و امام حسين8 خدمت پيامبر(ص) رسيدند. پيامبر از ديدن حال ضعف آن ها گريست و جبرئيل آيات ذيل را در شأن حضرت فاطمه(س) و حضرت علي(ع) و امام حسن و امام حسين8 نازل كرد.
(ويُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَي حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتيماً وأَسير إنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللهِ لاَ نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلاَ شُكُور)([7])؛ و به [پاس] دوستيِ [خدا]، بينوا و يتيم و اسير را خوراك مي دادند. ما براي خشنودي خداست كه به شما مي خورانيم و پاداش و سپاسي از شما نمي خواهيم.
يكي از زيبايي هاي ايثار؛ ترجيح مطلوبيت ديگري بر مطلوبيت خويش است و اين گونه رفتار نزد خداي متعال محبوب است و رضايت پروردگار را در پي دارد. قرآن مي فرمايد: آن ها به خاطر رضايت خداوند اطعام نمودند، بي آن كه انتظار اجر و پاداش داشته باشند. نيز آن حضرت در شب عروسي لباس خود را به دختري فقير بخشيد و خود با لباس كهنه به خانه داماد رفت و به آيه ي: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرِّ حَتَّي تُنفقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ...) عمل نمود.

مديريت و نقش تغذيه
مدير لايق و قوي براي تغذيه سالم و كافي نيز برنامه ريزي مي نمايد. توجه به بهداشت و سلامتي روحي، رواني و جسمي افراد خانواده، افرادي سالم و نيرومند را به جامعه تحويل مي دهد.
روش تربيتي و اخلاقي حضرت زهرا(س) بهترين شيوه و تجربه براي ساختن نسلي پاك و سعادت مند است.
لقمه ي پاك و حلال و نيز تأمين مواد غذايي لازم، سلامت روحي و جسمي فرزند را در پي دارد. آرامش و آسايش افراد خانواده به دنبال در اختيار داشتن امكانات فراوان نيست، بلكه برعكس هرچه امكانات و لوازم زندگي بيشتر باشد عمر انسان براي استفاده از آن ها بيشتر صرف مي گردد؛ در نتيجه دلواپسي و نگراني ها رو به افزايش است و دغدغه ي رسيدگي و نگه داري وسايل بر اضطراب و استرس روزانه ي افراد نيز مي افزايد؛ بنابراين با زندگي ساده و دور از تجملات، آسايش و آرامش بيش تر فراهم مي گردد و انسان بهتر مي تواند به رشد و پيشرفت معنوي و روحي بپردازد. با ماشيني تر شدن زندگي نه تنها از مشكلات زندگي كاسته نشده، بلكه شلوغي و پركاري، استراحت و آسايش خاطر را به مخاطره مي اندازد. بارها در تاريخ خوانده ايم كه حضرت زهرا(س) فرزندان را به قيمت گرسنگي خود سير مي كرد. و اين نكته توجه خاص حضرت به تغذيه فرزندان را نشان مي دهد.
زندگي ساده، خانه ي گلي و ... حضرت زهرا(س) محل رشد و كمال والاترين بندگان خدا بود.
تحرك و بازي
توجه به تحرك و بازي كودكان در شيوه ي تربيتي حضرت زهرا(س) جايگاه خاصي دارد. تا آن جا كه فعاليت و تكاپو براي سلامتي و رشد مناسب كودك ضروري است، حتي براي تشويق كودكان به تحرك و بازي، بزرگ ترها نيز بايد تن به بازي و جست و خيز بدهند.([10]) همچنان كه پيامبر گرامي اسلام(ص) فرمود: من كان عندَه صبيُّ فليتصابَ له([11])؛ در خانه اي كه بچه اي باشد تو بايد براي او بچه شوي [با او مثل خودش كه بچه است بازي كني و هم بازي او باشي].
هم بازي شدن رسول خدا(ص) با فرزندان حضرت زهرا(س) بيان گر اين نكته است كه بازي و تحرك كودك يكي از لوازم تربيت صحيح محسوب مي شود.([12]) توجه كافي حضرت علي(ع) و حضرت فاطمه(س) در خانه به بازي كودكان موجب شادابي و نشاط روز افزون آن ها مي شد. بي شك بالا رفتن كيفيت بهره وري و كارآيي نيروي انساني، در توسعه و رشد جامعه تأثير شايان توجه دارد.
بهداشت و درمان
حفظ تندرستي و سلامتي افراد خانواده از مهم ترين وظايف خانواده است و بايد بخشي از درآمد خانواده به اين مهم اختصاص يابد. مصرف بخشي از درآمد براي بهداشت مي تواند جلوگير بسياري از هزينه هاي درمان بيماري ها باشد. واكسيناسيون اعضاي خانواده در برابر بيماري، استفاده از وسايل بهداشتي و ... در سلامت خانواده مؤثر است. توجه و مراقبت مادر و برنامه ريزي و عمل نمودن به موقع مهم ترين اقدام به شمار مي آيد.

آثار رفتار اقتصادي زنان بر مصرف كل جامعه
بي شك رفتارهاي مصرفي بر حجم مصرف كل در جامعه تأثيرگذار است. از ديد اقتصادي هرچه ميل نهايي افراد جامعه به مصرف، بيشتر باشد؛ فرآيند ضريب فزاينده و روابط بين متغيرهاي كلان اقتصادي مصرف كل بيشتر خواهد شد. با ايجاد تقاضاي مؤثر براي كالاها و خدمات، توليد كل فزوني يافته و در نتيجه درآمد ملي افزايش مي يابد. از نظر اسلام مصرف بايد در چارچوب صحيح و متعادل و دور از اسراف و تبذير صورت پذيرد. همان گونه كه اسلام تأكيد و سفارش به اسراف نكردن و مصرف صحيح و به اندازه دارد؛ بر انفاق نيز تأكيد مي نمايد. با انفاق؛ روح هم بستگي و كمك به ديگران تقويت مي شود. زن مي تواند با پرهيز از اسراف و تبذير جلوي اتلاف و هدر رفتن امكانات، لوازم، مواد غذايي، پوشاك و ... بگيرد و جامعه را به سوي مصرف صحيح راهنما باشد.
كالاهاي مصرفي هر خانواده را مي توان به دو گروه تقسيم كرد:
1. كالاهاي مصرفي با دوام؛ همچون مواد غذايي كه بايد براساس برنامه استفاده شود. مادر خانواده بايد مواد ضروري چهارگانه (پروتئين، چربي، قند، ويتامين) را در برنامه غذايي افراد خانواده بگنجاند؛ بدين منظور آشنايي به اصول علم تغذيه و آگاهي از قيمت مواد غذايي مختلف و توجه به بودجه خانواده از عناصر اصلي تهيه ي مواد غذايي مناسب مي باشد. مادر مي تواند در صورت محدوديت درآمد با جاي گزيني مواد غذايي ارزان تر (با خواص مشابه) نيازهاي تغذيه اي خانواده را تأمين كند. مادر خانواده بايد در اين جاي گزيني توجه به ذائقه و ترجيحات خانواده داشته باشد. غذا بايد به اندازه نياز خانواده تهيه شود. پرخوري در اسلام مذموم است و موجب بيماري و افزايش هزينه ي خانواده مي شود كه در صورت محدوديت درآمد، باعث فشار و تحديد بر ديگر بخش هاي تقسيم درآمد مي گردد. و حال آن كه اگر خانواده ها بخشي از هزينه ي مواد غذايي را صرف خريداري كتاب و محصولات فرهنگي بنمايند از مشكلات و ضعف فرهنگي جامعه كاسته خواهد شد.
ب. كالاهاي با دوام؛ مانند مسكن كه بايد به هنگام خريد آن توجه به امكانات، محلّه و ... نمود و از نظر قيمت متناسب با درآمد و انتظار باشد تا ميزان مطلوبيت و رفاه خانواده بالا رود.

آثار رفتار اقتصادي زنان بر پس انداز كل جامعه
در بينش اسلام سرمايه گذاري در راه فعاليت هاي توليدي ممدوح است. پيامبر اعظم(ص) فرمود: اگر مسلماني اقدام به كشت درخت و زراعت نمايد كه پرنده يا انساني از آن استفاده كند؛ اين كار براي او عمل خير به حساب خواهد آمد و بهترين سرمايه، سرمايه اخروي است.
تقسيم و بخشش درآمد فدك از سوي حضرت زهرا(س) به مستمندان و تلاش براي احقاق حق و باز پس گيري آن از غاصبان به عنوان بهترين سرمايه براي جامعه مسلمين و رفع محروميت و پيشرفت اقتصادي به شمار مي آيد؛ چرا كه آن حضرت در پي جلب و كسب منافع شخصي و خانوادگي خويش نبود، بلكه از سرمايه ي آن در جهت سازندگي و توسعه و پيشرفت اقتصادي جامعه اسلامي استفاده مي نمود.
خلاصه ي كلام:
1. مادران مي توانند در اقتصاد خانه و در سطح اقتصاد كلان جامعه نقش اساسي و محوري داشته باشند.
2. زنان جامعه امروز ما، با الگو گرفتن از فاطمه زهرا(س) نقش كارآمدي در رشد و بالندگي سرمايه هاي انساني دارند.
3. زن مي تواند با سازماندهي و مديريت صحيح بين درآمد و مصرف توازن برقرار سازد.
4. زنان به عنوان عامل نيروي كيفي كار، در جريان بهره وري و توليد ناخالص ملي ايفاي نقش مي نمايند.
5 . مهيا ساختن كانوني گرم براي اعضاي خانواده و ايجاد محيطي سرشار از محبت، دوستي، تفاهم و ... در افزايش بهره وري عوامل توليد تأثيرگذار است.
6 . زنان با تأسي به سيره ي عملي حضرت زهرا(س) نقش مؤثر و كليدي در سلامت جامعه و پرورش نيروهاي فعال و مولد، در رشد و توسعه اقتصادي جامعه سهم عمده اي دارند.
اقتصاد خانواده به معناي چگونگي سامان دهي و مديريت منابع خانه است. خانواده سازماني است که توليد و توزيع کالاهاي مورد نياز را فراهم مي سازد و زن بدون مناقشه به عنوان يکي از دو رکن اساسي خانواده در اين سازماندهي و مديريت ، نقش اساسي را ايفا مي کند. جايگاه مادري و همسري عمده ي منابع مصرف را به زن مي سپارد و انتظار مي رود که او بتواند با سازماندهي و مديريت صحيح بين درآمد و مصرف ، توازن برقرار کند و با برنامه ريزي و اجراي صحيح در شد و توسعه ي اقتصاد خانواده نقش مؤثر ايفا نمايد. از آن جا که جدول بازدهي اقتصاد خانواده در تنظيم نومدار رشد و توسعه اقتصادي جامعه و برنامه هاي کلان بخش هاي مختلف دولتي و خصوص تأثير به سزا دارد، مي توان گفت که زنان در واقع نقش کليدي در استفاده ي بهينه از منابع را دارند. منابع در اين جا شامل، زمان، پول يا درآمدهاي ديگر مي باشد.
دسترسي به منابع سخت، و از دست دادن آن ها آسان است؛ از اين رو بايد مدير خانواده با سازماندهي و مديريت صحيح و سالم بتواند بهترين انتخاب ها و گزينش ها را داشته باشد. خانواده غير از منابع مادي منابع ديگري نيز در اختيار دارد که قابل تبديل به پول نيست و در بيشتر موارد تجديد پذير هم نمي باشد. از جمله ي اين منابع؛ عشق، انسجام خانواده، خاطرات خوش و... است، و چون اين منابع براي اعضاي خانواده رضايت خاطر ايجاد مي کند، بايد نقش اساسي آن ها و جايگاه خاص هر کدام مورد توجه قرار گيرد تا افراد بتوانند با بالاترين سطح مطلوب از آن ها بهترين استفاده را بنمايند؛ از اين رو بايد گفت: «انتخاب»، قلب اقتصاد خانواده است.
نقش الگوهاي ديني در هدايت زندگي بشر به سوي فلاح و رستگاري دنيا و آخرت زنده و پويا است. حضرت زهرا عليها السلام همان گونه که در تمام شؤون ، الگويي حسنه است، در اين مورد نيز بهترين نقش را در مديريت و سازماندهي اقتصاد خانواده ايفا مي نمايد. در سيره ي عملي حضرت زهرا عليهاالسلام نقش منابع غير مادي در اقتصاد اسلامي مهم تر از منابع اقتصادي است که آن حضرت بهترين شکل معقول و منطقي را جهت استفاده از آن ها به کار گرفت. از آن جمله؛ شکر گزاري، دعا و کمک گرفتن از ذکر خداوند براي رفع نيازمندي هاي مادي خانواده و ... بيشترين رضايت خاطر را براي اعضا ايجاد مي کند. آنچنان که در ماجراي اطعام مسکين و يتيم و اسير اعضاي خانواده شامل : همسر، فرزندان و حتي خادم منزل با رضايت و خشنودي کامل، حضرت زهرا عليهاالسلام را همياري نمودند.
امروز عوامل تأثير گذار بر رضايت مندي يا تابع مطلوبيت خانواده در ادبيات اقتصادي شامل: عوامل اقتصادي و غير اقتصادي است که باعث افزايش مطلوبيت خانواده ها مي شود.

نتيجه گيري؛
خانواده تنها منبع عرضه كننده نيروي كار جامعه مي باشد. همچنين خانواده ها مي توانند بخش مهمي از سرمايه فيزيكي اقتصاد جامعه را از راه سپرده گذاري، خريد اوراق مشاركت، اوراق سهام و ... فراهم كنند و سرمايه خود را در راه توليد و كسب و كار قرار دهند. از سوي ديگر چون خانواده مصرف كننده ي كالاها و خدمات توليد شده در جامعه است؛ روش استفاده ي صحيح از كالاها و خدمات، ميزان بهره وري را بالا مي برد و از هدر دادن امكانات و دستاوردها جلوگيري مي كند. چنان كه اگر فرهنگ قناعت و صرفه جويي از سوي خانواده ها رعايت شود؛ به سطح جامعه نيز كشيده شده و نيروي انساني در سطوح مختلف اداري، صنعتي، كشاورزي و ... به سوي حيف و ميل بيت المال و سرمايه هاي ملي و يا دست اندازي به اموال ديگران حركت نخواهد كرد و اين مسأله نتايج بسيار با خير و بركتي به همراه دارد. به عبارت ديگر رشد و توسعه ي كشور در قالب فرهنگ سازي خانواده ها آن هم از جانب ركن تربيتي آن؛‌يعني زن امكان پذير است.

منابع:
•    گفتارهایی در باره تربیت فرزندان، نوشته: آنتوان ماکارنکو، ترجمه: ابوتراب باقرزاده
•    رزاقي،ابراهيم؛ الگوي مصرف و تهاجم فرهنگي،چاپ اول، 1374
•    حائريان، محمود؛ مديريت خانه، انتشارات دانشگاه الزهرا(س)، 1381
•     افشاري، زهرا؛ اقتصاد خانواده، تهران، دانشگاه الزهرا(س)، 1380