azmoononline

بررسي مراحل شكل‏گيري هويت ديني كودكان و نوجوانان

بررسي مراحل شكل‏گيري هويت ديني كودكان و نوجوانان

 

 

   شناسنامه

   بخشنده‏بالى، عباس، 1356 ـ

   بررسى مراحل شكل‏گيرى هويت دينى كودكان و نوجوانان / عباس بخشنده‏بالى؛ [براى] مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما. ـ ـ قم: صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران، مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما، 1385.

   138ص. ـ ـ (مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما؛ 1056)

   9000 ريال: ISBN. 964-514-064-1

   فهرست‏نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

   كتابنامه: ص. [135] ـ 138؛ همچنين به صورت زيرنويس.

   1. تربيت خانوادگى (اسلام). 2. تربيت اخلاقى. 3. اسلام و آموزش و پرورش. 4. والدين و كودك. الف. صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران. مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما. ب. عنوان.

   4ب3ب / 4/253 BP644 / 297

   بررسى مراحل شكل‏گيرى هويت دينى كودكان و نوجوانان

   كد: 1056

   نويسنده: عباس بخشنده بالى

   ويراستار: حبيب مقيمى

   ناشر و تهيه‏كننده: مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما

   چاپ: نگارش

   نوبت چاپ: اول / 1385

   شمارگان: 1000

   بها: 9000 ريال

   حق چاپ براى ناشر محفوظ است

   نشانى: قم، بلوار امين، مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما

   پست الكترونيكى: Email: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

   تلفن: 2919670 نمابر: 2915510

   شابك: 1-064-514-964ISBN:

   چکیده

   عوامل شكل‏گيري هويت ديني و در پي آن، پيدايش بحران هويت، گونه‏گون است. نويسنده محترم، جناب آقاي عباس بخشنده بالي با بهره‏گيري از ديدگاه‏هاي دانشمندان اسلامي و غربي و سود بردن از آيات و روايات، مراحل شكل‏گيري هويت ديني و عوامل آسيب‏زاي آن را بررسي كرده و در پايان نيز راهكارهاي بهره‏گيري از آنها را در برنامه‏سازي رسانه‏اي آورده است. اميد كه مورد توجه اصحاب رسانه قرار گيرد.

   فهرست

       ديباچه

       پيش‏گفتار

       بخش اول: كليـات

           1. بيان مسئله

           2. ضرورت و اهميت پژوهش

           3. اهداف پژوهش

           4. چارچوب نظري پژوهش

           5. واژه‏شناسي

           6. دسته‏بندي گونه‏هاي هويت

           7. پيشينه پژوهش

           8. پرسش‏هاي پژوهش

       بخش دوم: بررسي مراحل شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان

           فصل اول: ابعاد و عوامل رشد هويت اخلاقي و ديني از ديدگاه نظريه‏پردازان غربي و اسلامي

               1. نظريه‏هاي روان‏شناسان غربي

                  الف) ويژگي‏هاي رشد اخلاقي

                   ب) آغاز رشد اخلاقي و دگرگوني‏هاي آن

                   ج) ابعاد و عوامل رشد اخلاقي و ديني از ديدگاه مكتب‏هاي روان‏شناسي

               2. نظريه‏هاي انديشمندان مسلمان

                   الف) ابوعلي سينا

                   ب) محمد غزالي

                   ج) خواجه نصيرالدين طوسي

                   د) مولوي

                   ه) سعدي شيرازي

                   و) محمدمهدي و ملا احمد نراقي

               نتيجه

           فصل دوم: عوامل شكل‏گيري هويت ديني از ديدگاه اسلام

               تعامل وراثت و محيط

                   1. عوامل محيطي اثرگذار بر شكل‏گيري هويت

                       الف) وضعيت خانوادگي

                       ب) وضعيت فرهنگي

                       ج) تأثير گروه بر جمع و هم‏سالان

                       د) وضعيت الگودهي

                   2. عوامل و مراحل شكل‏گيري هويت ديني در قرآن و حديث

                       مراحل شكل‏گيري هويت ديني

                   3. روش‏هاي اثرگذار بر شكل‏گيري هويت ديني

                       الف) روش قصه‏گويي

                       ب) روش مشاهده مستقيم

                       ج) روش تمرين و تكرار

                       د) روش الگويي

                       ه) روش پرسش و پاسخ

           فصل سوم: آسيب‏شناسي هويت ديني در دوره‏هاي رشد

               1. نام‏گذاري نامناسب

               2. سرزنش و محبت بيش از اندازه

               3. آسيب‏هاي تنبيه

               4. افراط و تفريط والدين در آموزش مسائل ديني

               5. محيط خانوادگي ناسالم

               6. تبعيض

               7. ناهماهنگي در گفتار و كردار

               8. آسيب‏هاي محيط بيرون خانه

               9. آسيب‏هاي خطرناك انحراف‏هاي جنسي

               10. ريشه‏هاي به كارگيري روش‏هاي آسيب‏زا

       بخش سوم: همراه با برنامه‏سازان

           فصل اول: راهكارهاي پرداختن به شكل‏گيري هويت ديني در برنامه‏هاي رسانه

               1. ساختار دراماتيك (روال داستان، ماجراهاي فرعي)

               2. ديالوگ‏ها و رفتارها در حال ايفاي نقش

               3. طراحي صحنه و لوكيشن

               4. نماآهنگ هويت ديني

               5. طرح‏هاي كوتاه

               6. زيرنويس‏ها و پيام مجري

               7. برنامه كودك و نوجوان

               8. گزارش‏هاي خبري

               9. برنامه‏هاي ورزشي

               10. مستندسازي

               11. برنامه‏هاي مستقل

               12. تاك شو ويژه شكل‏گيري هويت ديني در كودك و نوجوان

           فصل دوم: محورهاي قابل توجه در سياست‏گذاري و برنامه‏ريزي كلان

               1. توجه دست‏اندركاران رسانه به اهميت هويت ديني

               2. مخاطب‏شناسي در برنامه‏ها

               3. توجه به پي‏آمدهاي مثبت آموزش‏هاي ديني

               4. توجه به عوامل و پي‏آمدهاي بي‏توجهي به آموزش‏هاي ديني

               5. استفاده از كارشناسان مناسب

               6. الگوسازي

               7. توجه به جمله‏هاي كوتاه و زيرنويس

               8. ضرورت هماهنگي در برنامه‏هاي سيما

           معرفي برخي كتاب‏ها جهت مطالعه بيشتر

           پرسش‏هاي مردمي

           پرسش‏هاي كارشناسي

       كتاب‏نامه

ديباچه

انسان براي رسيدن به كمال و قرب به حق آفريده شده است. خداوند نيز پيامبران و اولياي الهي را با برنامه جامع سعادت به ميان انسان‏ها فرستاد تا با پيروي از آن بزرگواران به سعادت حقيقي دست يابند. در اين ميان، هويت ديني، پديده‏اي است كه به تدريج و در پي عمل به آموزه‏هاي وحياني به‏دست مي‏آيد.

بحران هويت كه امروزه گريبان‏گير انسان غربي شده، برآيند ديدگاه مادي گرايانه انسان به زندگي و بي‏توجهي به پديده وحي و دين است. نسل جوان بيشتر از ديگران با بحران هويت روبه‏رو است. با ارزيابي و تحليل عوامل و عناصر آسيب‏زا در نسل جوان مي‏توان به اين نتيجه رسيد كه دور بودن فرد از تربيت صحيح ديني در سال‏هاي كودكي و نوجواني، زمينه‏ساز بي‏هويتي آنان مي‏شود.

بي‏شك، اگر افرادي در آغاز دوران كودكي و در ادامه، در سال‏هاي نوجواني، از آموزه‏هاي ديني بي‏بهره بمانند و متوليان امور تربيتي مانند خانواده و مدرسه نيز نسبت به شكوفايي هويت ديني آنان بي‏توجه باشند، تصور صحيحي از هويت ديني به دست نخواهند آورد.

عوامل شكل‏گيري هويت ديني و در پي آن، پيدايش بحران هويت، گونه‏گون است. نويسنده محترم، جناب آقاي عباس بخشنده بالي با بهره‏گيري از ديدگاه‏هاي دانشمندان اسلامي و غربي و سود بردن از آيات و روايات، مراحل شكل‏گيري هويت ديني و عوامل آسيب‏زاي آن را بررسي كرده و در پايان نيز راهكارهاي بهره‏گيري از آنها را در برنامه‏سازي رسانه‏اي آورده است. اميد كه مورد توجه اصحاب رسانه قرار گيرد.

انّه وليّ التوفيق

اداره كل پژوهش

مركز پژوهش‏هاي اسلامي صدا و سيما

پيش‏گفتار

انسان با ورود به مرحله نوجواني، با مجموعه‏اي از پرسش‏هاي بنيادي روبه‏رو مي‏شود. براي نمونه، از خودش مي‏پرسد: من كيستم؟ در جهان چه وظيفه‏اي دارم؟ براي آينده چه كنم؟ چه شغلي برگزينم؟ كدام رشته تحصيلي را انتخاب كنم؟ به چه ديني پاي‏بند باشم؟ پيدايش اين پرسش‏ها، زمينه را براي تكيه كردن به خود و به دست آوردن استقلال فراهم مي‏سازد. اگر در اين روند، به پاسخ‏هاي مناسبي در هر زمينه دست يابد، هويت خود را در همان زمينه شكل مي‏دهد. در مقابل، اگر نتواند پاسخ‏هاي مناسبي بيابد يا اگر هرگز به اين مسائل فكر نكند، زمينه پيدايش بحران هويت در او فراهم مي‏شود.

در سايه هويت ديني مي‏توان به هويت‏هاي ديگر مانند هويت شغلي، تحصيلي، اجتماعي، خانوادگي و تمدني جهت داد. اين بدان دليل است كه دين، روش و برنامه زندگي است و مي‏تواند با شايستگي كامل، همه هويت‏ها را پيرامون خود گرد آورد.

در جهان معاصر، رفتار انسان در قالب تكنولوژي رفتار و مهندسي ژنتيك در حال دگرگون شدن است و زندگي اخلاقي و ديني هر لحظه با انحلال ارزش‏ها و اسطوره‏هاي مقدس، تهديد مي‏شود. باورهاي محكم ديني از جايگاه والاي خود كنار گذاشته مي‏شوند و انديشه‏هاي ساختگي بشر، جاي آن را مي‏گيرند.

يكي از مهم‏ترين هدف‏هاي فرهنگي قدرت‏هاي استكباري، دور كردن نسل نوجوان و جوان جوامع به ويژه جوامع اسلامي از هويت ديني است. آنها به اين منظور با روش‏هاي مستقيم و غيرمستقيم و استفاده از ابزارهاي گوناگون مي‏كوشند كودكان و نوجوانان را از هويت ديني‏شان دور كنند و هويت‏هاي ساختگي خود را به جاي آن قرار دهند.

اگر نسل نوجوان و جوان، به درك درستي از هويت ديني خود برسند، توان مقابله با اين فشار تهاجم يك‏جانبه را خواهند داشت. در اين ميان، متوليان تربيتي؛ يعني پدر و مادر، مربيان و رسانه‏هاي فرهنگي، وظيفه خطيري دارند. آنان بايد در دوران كودكي، مقدمات رشد هويت ديني و اخلاقي نوجوان و جوان را فراهم كنند. در آينده با تمرين و اجراي روش‏هاي منظم و مرتبط با سطح شناخت كودك، مي‏توان او را در به دست آوردن هويت ديني ياري رساند. در غير آن صورت، زمينه‏هاي رشد رفتارهاي ضد اخلاقي و ديني در وي فراهم مي‏شود.

در اين پژوهش، كوشيده‏ايم تا براي متوليان تربيتي جامعه به ويژه رسانه ملي، اين موضوع با روشي خاص تبيين شود. براي رسيدن به اين هدف مهم، نهادهاي گوناگوني مانند خانواده، سازمان‏هاي آموزشي و فرهنگي بايد به شكلي هماهنگ، زمينه شكل‏گيري هويت ديني را در كودكي و نوجواني فراهم كنند. اميد است اين مجموعه بتواند با روشن ساختن اهميت، زاويه‏ها و عوامل شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان، در پرورش نسل جواني برخوردار از هويت ديني مطلوب، گامي مؤثر بردارد.

بخش اول: كليـات

 

1. بيان مسئله

وقتي نوزاد، مراحل رشد را پشت سر مي‏گذارد، وارد مرحله‏اي مي‏شود كه خود را به عنوان فردي جدا از ديگران درك مي‏كند. اين مرحله را «كودكي» مي‏نامند. پس از مدتي كه مرحله كودكي را مي‏گذراند، وارد مرحله ديگري مي‏شود. در اين مرحله، به احساسي قوي‏تر از گذشته براي متمايز دانستن خود از ديگران دست مي‏يابد. در اين مرحله كه «نوجواني» نام دارد، فرد براي شناخت بيشتر خود كوشش مي‏كند و در پي يافتن پاسخي مناسب براي اين پرسش‏هاست: «من كيستم؟ چه بايد بكنم؟ چه رشته تحصيلي يا چه شغلي را انتخاب كنم؟»

اگر فرد بتواند خود را به خوبي بشناسد، توانايي‏ها و استعدادهاي خود را كشف كند و پاسخي مناسب براي پرسش‏هاي گوناگون خود بيابد، اين مرحله را به خوبي پشت سر مي‏گذارد. در غير اين صورت با بحران‏هايي روبه‏رو خواهد شد.

مهم‏ترين راهكار مقابله با بحران‏هاي زندگي، برخورداري از تكيه‏گاهي مستحكم است كه با تكيه بر آن بتوان به آرامش دست يافت. وابستگي به دين تنها عاملي است كه مي‏تواند اين توانايي را در زندگي بشر پديد آورد. وقتي فرد در زندگي خود دين‏مدار باشد و خود را به درياي بي‏پاياني پيوند دهد كه ما تنها قطره‏اي از آن هستيم، نيرويي شگرف در او پديد مي‏آيد كه مي‏تواند در مقابل مشكلات و بحران‏هاي زندگي مقاومت كند.

آرمان دين اسلام هم اين است كه انسان‏ها در زندگي خود، دين‏مدار باشند. نوجواني كه با پرسش‏هاي گوناگون روبه‏رو مي‏شود، اگر بتواند خود را با آموزه‏هاي دين پيوند دهد، به راحتي مي‏تواند بهترين پاسخ‏ها را بيابد و بهترين مسير را برگزيند.

درباره تربيت بايد گفت بعضي افراد، مخالف تربيت پيش از دوره بلوغ هستند، ولي از ديدگاه اسلام، تربيت بايد از ابتداي زندگي آغاز شود. انسان در هر مرحله از زندگي به آموزه‏ها و روش‏هايي نيازمند است كه بايد به آنها توجه كند تا به هدف نهايي تربيت فردي برسد.

موريس دبس1 در اين‏باره چنين مي‏نويسد:

رشد كودكان از روزي كه به دنيا مي‏آيند، اگرچه ظاهرا داراي ترقي دايم و يك‏نواختي است، در واقع، كند و تند مي‏شود و ادواري؛ گاه پر جوش و خروش و گاه روندي آرام‏تر دارد. تغييرات، به ظاهر دايم و مستمر است، ولي در واقع، موجودي كه مي‏بالد، مراحل معيّني را طي مي‏كند. هر يك از اين مراحل، ساختمان رواني خاصي دارد و مي‏توان اين ساختمان مخصوص را در رفتاري كه مشخصه اين مراحل است، مشاهده كرد. پرورش بايد حتي‏الامكان بر اساس مراحل رواني رشد صورت گيرد و تنها در اين صورت مي‏تواند همه قواي كودك را به ظهور برساند.2

هدف ما در اين پژوهش، بيان اين مطلب است كه كودك، آنچه را اكنون مي‏آموزد، در آينده ظاهر مي‏سازد. ازاين‏رو، بايد به فكر تربيت ديني وي از همان آغازين روز زندگي بود. گِزل،3 روان‏شناس امريكايي به اين نكته اشارهمي‏كند. به باور وي: «كودك در پنج سالگي، نسخه كوچك شخص جواني است كه بعدا خواهد شد».4

كودك در روند دگرگوني رواني، مراحل ويژه‏اي را پشت سر مي‏گذارد كه هر يك از اين مراحل، از نظر روش، محتوا و هدف، ويژگي‏ها و نيازهاي ويژه‏اي دارد. آگاهي از چند و چون اين مراحل به متوليان تربيت كمك مي‏كند تا بدانند در هر مرحله از تحول رواني، چه انتظارهايي از كودك داشته باشند. اخلاق و دين‏مدار بودن در نوجواني و جواني، پي‏آمد تربيت صحيح در كودكي و ادامه آن است. اين مقوله را مي‏توان به نردباني تشبيه كرد كه فرد مي‏خواهد به بالاترين پله آن و هدف مورد نظر برسد. او هيچ راهي جز گذشتن از پله‏هاي آن ندارد. متوليان تربيت، بايد با علم و آگاهي كامل، به اين هدف و مقدمات آن بپردازند. امام صادق عليه‏السلام فرمود:

اَلعاِلمُ عَلي غَيرِ بَصيرَةٍ كَالسّائِرِ عَلي غَيرِ الطَّريقِ لا يَزيدُ سُرْعَةُ السَّيرِ اِلاّ بُعدا.5

عالمي كه آگاهي كافي ندارد، مانند كسي است كه در مسير اشتباه گام برمي‏دارد؛ كه به سرعت رفتن، فقط دور شدن (از هدف) را زياد مي‏كند.

1. M.Debsse.

2. موريس دبس، مراحل تربيت، برگردان: على محمد كاردان، تهران، دانشگاه تهران، 1370، چ 9، ص 1.

3. Gesell.

4. ناصر باهنر، آموزش مفاهيم دينى هم‏گام با روان‏شناسى رشد، تهران، سازمان تبليغات اسلامى، 1378، ج 1، ص 20.

5. محمدبن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج 1، ص 43.

2. ضرورت و اهميت پژوهش

اديان وحياني به ويژه دين اسلام بر صعود آدمي به سمت كمال معنوي تأكيد مي‏كنند. در نگرش ديني، هر فردي وظيفه دارد در سطح نظري، آموزه‏هاي ديني را بشناسد و روش زندگي خود را بر اساس آن جهت‏دهي كند تا هويت ديني مطلوب در وجودش تقويت شود.

نگاهي اجمالي به معضل‏هاي جهان معاصر، ما را به اهميت بحث درباره هويت ديني رهنمون مي‏سازد. براي نمونه، يكي از مشكلات جوامع مدرن، احساس پوچي و سردرگمي است كه فشارهاي رواني يا استرس1، افسردگي2و اضطراب3 را در پي مي‏آورد. از اين رو، بعضي انديشمندان، آن را«طاعون قرن» ناميده‏اند.

انساني كه بتواند زندگي خود را بر اساس هويت ديني مورد نظرش شكل دهد، در مقابل بسياري از اين‏گونه بحران‏ها مقاوم خواهد بود.

از آموزه‏هاي ديني كه با روش‏هاي علوم تجربي هم به اثبات رسيده است، درمي‏يابيم كه براي شكل‏گيري هويتي مطلوب در دوره‏هاي جواني و بزرگ‏سالي، مراحل تربيتي را بايد از سال‏هاي اوليه زندگي آغاز كرد. در غير اين صورت، دست‏يابي به پيروزي در گام‏هاي بعدي بسيار مشكل خواهد بود.

خشت اول گر نهد معمار كج

تا ثريا مي‏رود ديوار كج

به همين دليل، بايد براي تربيت انسان الهي، مراحل تربيتي را از آغاز زندگي در نظر گرفت. روايت‏ها نيز بر اهميت دوره‏هاي آغازين زندگي در رشد و تعالي انسان تأكيد دارند. حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: «مَن لَم يَتَعلَّم فِي الصّغَرِ لَم يَتَقَدَّم فِي الكِبَرِ؛ كسي كه در كودكي نياموزد، به مقام ارجمندي نرسد».4

انسان در هر مرحله از رشد خود در كودكي و نوجواني به آموزه‏ها و نكته‏هاي تربيتي ويژه‏اي نيازمند است كه بايد به آنها توجه كرد. ژان ژاك روسو5 در اين‏باره مي‏گويد: «هر سن و هر حالت از حيات، كمال وبلوغي متناسب با خود دارد كه مخصوص آن است».6

پدر، مادر و مربيان كودكان و نوجوانان كه متوليان تربيت هستند، بايد با دقت كافي به اين مراحل از رشد توجه كنند تا بتوانند در انجام وظيفه خود كه رساندن آنان به مقام واقعي انسانيت است، موفق باشند. حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد:

إنَّكَ مَسؤُلٌ عَمّا وَلَّيتَه بِه مِنْ حُسْنِ الاَْدَبِ وَالدَّلالَةِ عَلي رَبِّه؛7

همانا تو مسئول هستي از آنچه متولي آن شدي از نيكو ادب كردن (فرزند) و آشنا كردن وي با خدايش.

1. Stress.

2. Depression.

3.Anxiety.

4. محمد محمدى رى‏شهرى، ميزان الحكمه، قم، دارالحديث، 1377، چ 1، ج 2، ص 1614.

5. J.J.Rousseuy.

6. مراحل تربيت، ص 2.

7. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، نرم‏افزار مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، ج 71، ص 6.

3. اهداف پژوهش

ما كوشيده‏ايم با تكيه بر آموزه‏هاي ديني، نيازهاي ويژه هر مرحله از رشد را بيان و متوليان امور تربيت را با اين مراحل و نيازهاي آن آشنا كنيم، تا با عمل به اين آموزه‏ها، فرد را در شكل‏دهي هويت ديني ياري دهيم. همچنين در اين پژوهش، موانع و راهكارهاي رسيدن به هويت ديني را بيان مي‏كنيم.

كودكي و پس از آن نوجواني، بهترين دوره براي دروني كردن مسائل تربيتي است، به گونه‏اي كه بعضي از امامان عليهم‏السلام، علم‏آموزي در كودكي را به نقش‏هاي حك شده بر تخته سنگ تشبيه كرده‏اند: «اَلِعلمُ فِي الصِّغَرِ كَالنَّقْشِ فِي الحَجَرِ؛1 علم‏آموزي در كودكي مانند حك كردن روي سنگ است».

1. بحارالانوار، ج 1، ص 244

4. چارچوب نظري پژوهش

در شكل‏دهي ساختار اين پژوهش كوشيده‏ايم با توجه به دو ديدگاه اسلامي و غيراسلامي، به جنبه‏ها و عوامل شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان بپردازيم. مقصود از ديدگاه اسلامي، آموزه‏هاي موجود در قرآن مجيد و روايت‏هاي نقل شده از پيشوايان ديني است. همچنين مقصود از ديدگاه غيراسلامي، ديدگاه‏هاي مكتب‏هاي گوناگون روان‏شناسي علمي به معني تجربي است.

رشد و تحول هويت در كودكان و نوجوانان و در كنار آن، شكل‏گيري هويت ديني آنها، در آموزه‏هاي اسلامي اهميت بسياري دارد. برخي مكتب‏هاي غيراسلامي هم به تدوين علمي بحث هويت پرداخته و برخي ديگر به رشد اخلاقي و ديني در كودكان و نوجوانان توجه كرده‏اند.

روشي كه در اين ساختار مورد توجه قرار گرفته، روش تطبيقي موضوع‏هاست. البته در هر موضوع كوشيده‏ايم تا نظريه‏هاي اسلامي و غيراسلامي را در دو فصل جداگانه بررسي كنيم.

5. واژه‏شناسي

در اين قسمت، به واژه‏هايي كه در موضوع آمده و نظريه‏هايي كه درباره آنها مطرح شده است، اشاره مي‏شود.

الف) هويت1

هويت در لغت عبارت است از هستي، وجود و آنچه سبب شناسايي شخص باشد. هويت به معني حقيقت جزئيه آمده است؛ يعني هرگاه ماهيت با تشخص در نظر گرفته شود.2

علي اكبر دهخدا در لغت‏نامه، هويت را نزد حكيمان و متكلمان «تشخص» دانسته است و در ادامه، هويت را بر وجود خارجي تطبيق مي‏دهد.3 وقتي در متون علمي ـ تخصصي، در پي معني اصطلاحي هويت مي‏گرديم، به اين عبارت‏ها مي‏رسيم: خودِ اساسي و مستمر فرد؛ مفهومي دروني و ذهني از خويش به عنوان يك شخص. در اين كاربرد معمولاً كيفيت مشخص مي‏شود، مانند: هويت جنسي، قومي يا گروهي و نظير آن.4

اريك اريكسون5 درباره «هويت خود»،6 به احساس هويت اشاره مي‏كندكه توانايي تجربه «خود» را به عنوان پديده‏اي مداوم و يكنواخت دارد و توانايي انجام رفتاري هماهنگ با آن را فراهم مي‏كند.7

برخي ديگر، در تعريف اصطلاحي به اين نكته اشاره كرده‏اند كه هويت، برداشت سازمان‏يافته‏اي از خود است كه از ارزش‏ها، عقايد و اهدافي تشكيل مي‏شود كه فرد، خود را نسبت به آنها متعهد مي‏داند.8

بايد گفت پژوهشگران، واژه Identity را به شكل‏هاي گوناگوني معنا كرده‏اند كه از آن جمله مي‏توان هويت، اين هماني، اتحاد، همانندي و همساني را نام برد.9

هر يك از ما ارزش‏ها، عقايد و اهدافي داريم كه اگر به خوبي آنها را درك كنيم، هويت خود را يافته‏ايم. در غير اين‏صورت، در انتخاب راه و هدف اصلي دچار سردرگمي خواهيم شد.

ب) دين10

دين در لغت به معني آيين، كيش، راه، روش و اسلام آمده است.11 در لغت‏نامه دهخدا نيز معناهايي همچون ملت، كيش، طريقت، شريعت، پاداش، حساب و اسلام را مي‏خوانيم.12 در كتاب‏هاي لِسانُ العَرَبِ و اَلتَّحقيقُ في كَلَماتِ القرآنِ الكَريمِ، به معنايي همچون: اطاعت، جزا، تعبد، حكم، انقياد، ذُلّ و حساب بر مي‏خوريم.13

در اصطلاح، به معني مجموعه عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتي براي اداره امور جامعه انساني و پرورش انسان‏هاست.14 علامه محمدتقي جعفري در كتاب فلسفه دين، درباره معني اصطلاحي دين چنين مي‏آورد:

مجموعه‏اي از هست‏ها و بايدهايي هستند كه از طريق وحي و سنّت معصومين عليهم‏السلام براي هدايت و كمال انسان‏ها ظهور يافته است و به عبارتي ديگر، دين مجموعه‏اي از هدايت‏هاي عملي و علمي است كه از طريق وحي و سنّت براي فلاح و رستگاري آدمي در دنيا و آخرت آمده است.15

در اين پژوهش، مقصود از دين، اسلام است؛ يعني هويتي كه بر پايه آموزه‏هاي قرآن مجيد و روايت‏هاي معصومين عليهم‏السلاماستوار مي‏شود.

ج) كودكي16 و نوجواني17

كودكي دوراني ميان شيرخوارگي و نوجواني است.18 دوره پس از كودكي را نوجواني مي‏نامند. موريس دبس در اين‏باره مي‏نويسد:

دوره نوجواني از 12 سالگي تا 18 يا 20 سالگي ادامه دارد و در دختر و پسر و افراد مختلف پايان آن فرق مي‏كند. اين دوره، هم آخرين مرحله رشد و تربيت است و هم دوره‏اي است كه با مراحل گذشته كه معمولاً آنها را روي هم دوره كودكي مي‏نامند، تفاوت زيادي دارد.19

در بعضي منابع، از سازمان بهداشت جهاني چنين نقل شده كه انسان از 10 تا 15 سالگي در دوره نوجواني و از 16 تا 25 سالگي در دوره جواني قرار دارد.20

بايد گفت نوجواني، حالت يا دوره رشد از بلوغ تا باليدگي21 است كه آغازآن در افراد طبيعي هم‏زمان با ظاهر شدن صفات جنسي ثانوي، حدود 12 سالگي و پايان آن، حدود 19 سالگي است.22

بعضي روان‏شناسان با توجه به اينكه دختران حدود يك تا دو سال زودتر از پسران به قلمرو بلوغ قدم مي‏گذارند، از آن سو نيز اين دوره را يك تا دو سال زودتر به پايان مي‏رسانند.23

د) هويت ديني

از نيازهاي فطري آدمي، گرايش به عشق و پرستش است؛ به اين معنا كه فرد، مستقل از هرگونه يادگيري، به سبب كشش دروني، به عبادت و بندگي خدا تمايل دارد. ارتباط آدمي با دين و نسبتي كه با آن پيدا مي‏كند، در مقوله «هويت ديني» بيان مي‏شود.

هويت ديني، اين قدرت را به فرد مي‏دهد كه با اعتقاد قلبي به آموزه‏هاي دين عمل كند كه اين اعتقاد، پي‏آمدهايي همچون: پاسخ دادن به پرسش‏هاي بنيادين، جهت بخشيدن به زندگي، داشتن رويكرد مثبت به آينده، دست‏يابي به وحدت اعتقادي، برخورداري از مقبوليت اجتماعي و معنا بخشيدن به جهان را خواهد داشت.

1. Identity.

2. محمد معين، فرهنگ معين، تهران، اميركبير، 1371، چ 8، ج 4، ص 5228.

3. على‏اكبر دهخدا، لغت‏نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1373، چ 1، ج 14، ص 20866.

4. نصرت‏اللّه‏ پورافكارى، فرهنگ جامع روان‏شناسى روان‏پزشكى، تهران، فرهنگ معاصر، 1376، چ 2، ج 1، ص 719.

5. A.Arekson.

6. Identity ego.

7. فرهنگ جامع روان‏شناسى روان پزشكى، ج 1، ص 720.

8. لورااى. برك، روان‏شناسى رشداز لقاح تا كودكى، برگردان: يحيى سيدمحمدى، تهران، ارسباران، 1381، چ 1، ج 1، ص 487.

9. على صاحبى، فرهنگ روان‏شناسى و علوم تربيتى، مشهد، واقفى، 1381، چ 1، ص 277.

10. Religion.

11. فرج اللّه‏ خداپرستى، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسى، شيراز، دانش‏نامه فارسى، 1376، چ 1، ص 201.

12. لغت نامه دهخدا، ج 7، ص 10042.

13. نك: لسان العرب، بيروت، دارالاحياء التراث العربى، 1416، چ 1، ج 4، صص 260 و 261.

حسن المصطفوى، التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، تهران، ترجمه و نشر كتاب، 1360، المجلد الثالث، صص 288 ـ 292.

14. عبداللّه‏ جوادى آملى، شريعت در آيينه معرفت، تهران، رجاء، 1373، چ 2، ص 93.

15. محمدتقى جعفرى، فلسفه دين، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى، 1375، چ 1، ص 17.

16. Childhood.

17. Adolescence.

18. فرهنگ جامع روان‏شناسى روان‏پزشكى، ج 1، ص 243.

19. مراحل تربيت، ص 91.

20. ابوالقاسم اكبرى، مشكلات نوجوانى و جوانى، تهران، ساوالان، چ 1، ص 4.

21. Maturity.

22. فرهنگ جامع روان‏شناسى روان پزشكى، ج 1، ص 29.

23. محمدرضا شرفى، دنياى نوجوان، تهران، تربيت، 1370، ج 1، ص 17.

6. دسته‏بندي گونه‏هاي هويت

الف) هويت فردي

در آغاز دوره نوجواني، پرسش‏هايي درباره شخصيت و جزئيات آن به وجود مي‏آيد كه بايد پاسخ‏هاي قانع‏كننده‏اي براي آنها يافت. برخي پرسش‏ها اين گونه‏اند:

يك ـ اين «من» يا «خويشتن» كيست؟

دو ـ چه نسبتي ميان «من» و «غيرمن» وجود دارد؟

سه ـ ميان «تن» و «روان» چه ارتباطي وجود دارد؟

چهار ـ اين «من» در چه زمينه‏هايي با «غيرمن» متمايز و در چه زمينه‏هاي مشابه است؟

براي دست‏يابي به «هويت فردي»، روش‏ها و راهكارهايي وجود دارد كه به برخي اشاره مي‏شود:

نوجوانان مي‏توانند با «خودشناسي»، بخش بزرگي از هويت فردي خود را محقق كنند. آشنايي با توانايي‏ها، قابليت‏ها، استعدادهاي دروني، نيازهاي اساسي رواني و ضعف‏ها و محدوديت‏هايي كه در شخصيت افراد نهفته است، سبب مي‏شود تا فرد به هويت فردي خود پاسخ دهد.

نوجوانان و جوانان كه در بهترين روزهاي زندگي‏شان، به موضوع مهمي همچون خودشناسي علاقه‏مند مي‏شوند و در اين ميدان گام مي‏نهند، بايد با تعيين هدف زندگي، شناخت خلاقيت، حل تضادهاي دروني، مسئوليت‏پذيري، پذيرش جنسيت، مثبت گرايي و پرورش توانايي‏هاي فردي، به رشد هويت فردي خود، به خوبي پاسخ دهند.1

شناخت خود سبب شناخت پروردگار مي‏شود، به شرطي كه فرد با دقت كامل و بدون زمينه قبلي به هويت فردي خود پي ببرد. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهمي‏فرمايد: «مَنْ عَرَفَ نَفسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ؛ كسي كه خود را شناخت، خدايش را شناخت».2

شيخ محمود شبستري در كتاب گلشن‏راز درباره شناخت و سفر در وجود خود مي‏گويد:

كه باشم من مرا از من خبر كن

چه معني دارد اندر خود سفر كن

دگر كردي سؤال از من كه من چيست؟

مرا از من خبر كن تا كه من كيست

چو هست مطلق آيد در اشارت

به لفظ من كنند از وي عبارت

حقيقت كز تعيّن شد معين

تو او را در عبارت گفته‏اي من

من و تو عارض ذات وجوديم

مشبك‏هاي مشكات3 وجوديم

همه يك نور دان اشباح و ارواح

گه از آيينه پيدا، گه ز مصباح

تو گويي لفظ من در هر عبارت

به سوي روح مي‏باشد اشارت

چو كردي پيشواي خود خرد را

نمي‏داني ز جزو خويش، خرد را

برو اي خواجه، خود را نيك بشناس

كه نبود فربهي مانند آماس4

يك از هاي «هويت» در گذشتن

دوم صحراي هستي در نوشتن5

انسان مي‏تواند با شناخت واقعي خود، به تعالي و كمال خويش كمك كند و از حقايق جهان هستي آگاه شود، ولي اگر نتواند هويت خود را بشناسد، در زندگي دچار بحران‏هاي شديدي خواهد شد.

ب) هويت خانوادگي

ارائه تعريف دقيقي از هويت خانوادگي، كاري دشوار است. در يك عبارت، مي‏توان گفت منظور از اين نوع هويت، تعيين نسبت ميان جوان و خانواده او است و اينكه چه ارتباط عاطفي ميان آنها وجود دارد؟

وجود فرزندان فراري به ويژه دختران فراري كه به هر شكلي مي‏كوشند از خانه و خانواده بگريزند، نشان از غيرعاطفي بودن كانون خانواده يا وجود بحران هويت خانوادگي دارد.

براي تقويت هويت خانوادگي بايد به نكته‏هايي توجه كرد. پذيرش فرزندان از سوي والدين، يكي از عوامل تقويت هويت خانوادگي است. اگر فرزندان از سوي والدين تأييد شوند، در حقيقت، بر هويت خانوادگي آنها مهر تأييد زده شده است. اين كار بايد از همان آغاز دوره كودكي انجام شود. بر اين اساس، اگر با تكيه بر يكي از عوامل ياد شده، فرزندي در مقايسه با فرزندان ديگر، از توجه كمتري بهره‏مند شود، بايد انتظار داشت كه در روند شكل‏گيري هويتش، اختلالي به وجود آيد.

يكي ديگر از عوامل تعيين‏كننده در شكل‏گيري هويت خانوادگي، تبادل عاطفي متوازن است. از رهگذر چنين تبادلي، احساس امنيت، اطمينان و اعتماد در فرزندان، ايجاد و روح سرشار از تكاپوي نوجوان و جوان سيراب مي‏شود كه نتيجه طبيعي آن، احساس تعلق به خانواده خواهد بود. افزون بر آن، تبادل عاطفي، روح خوش‏بيني و مثبت‏نگري را تقويت مي‏كند.

مشورت، عامل ديگري است كه سبب مي‏شود روابط عاطفي مثبت ميان اعضاي خانواده به وجود آيد. اين كار براي آگاه شدن والدين از كارهاي فرزندان و حل مشكلات آنان ضروري است. يكي از انتظارهاي نوجوانان و جوانان، دست‏يابي به تفاهم با خانواده به ويژه والدين است كه در حقيقت مي‏توان آن را يكي از آرزوهاي والدين نيز برشمرد. بنابراين، اگر بتوان در كانون خانواده به اين نكته‏ها عمل كرد، در كنار آن، هويت خانوادگي هم تثبيت مي‏شود.6

ج) هويت ملّي

اهداف تربيت با توجه به آرمان‏هاي ملّي در طول تاريخ، دستخوش دگرگوني‏هايي شده است. در برخي جوامع، تربيت بيش از هر عامل ديگر برميراث گذشته، تكيه داشت و پاي‏بندي به آن را توصيه مي‏كرد. در دوران رنسانس، تربيت، متوجه زيبايي و هنر شد و در دوران جديد، بيشتر به سمت مشاركت اجتماعي گرايش يافته است. براي نمونه، فردريك ماير7 مي‏نويسد:

در روم، تربيت، عملي‏تر از آتن بود. رومي‏ها به تكاليف شهروندي و وفاداري ملّي، بيش از فلسفه نظري اهميت مي‏دادند. آرمان تربيت رومي اين بود كه فرد را براي فداكاري در راه سرزمين نياكان آماده سازد، او را در عادت‏هاي خود معتدل بار آورد و كاري كند كه هيچ‏گاه از شكست‏ها مأيوس نشود.8

در حفظ وحدت و هويت ملي بايد به خطرها و آسيب‏هايي كه متوجه آن است، توجه كنيم. يكي از آسيب‏ها، پديده دو فرهنگي است؛ ازدواج والدين با اتباع بيگانه، اقامت والدين در كشورهاي بيگانه، گذراندن اوقات فراغت در خارج، تماشاي بيش از حد سريال‏ها و فيلم‏هاي خارجي، مهاجرت‏ها و مسافرت‏هاي خارجي به ويژه در دوران شكل‏گيري شخصيت كودكان و نوجوانان، تكوين هويت ملي را براي عده‏اي از نسل جديد، با مشكل روبه‏رو كرده است؛ به گونه‏اي كه آثار نامطلوبي بر باورهاي فرهنگي آنان بر جاي مي‏نهد.

دل‏بستگي به هويت ملي از آگاهي نسبت به ويژگي‏ها، مفاخر و ارزش‏هاي ملي سرچشمه مي‏گيرد. بايد گفت شناخت هر پديده سبب يگانگي با آن و متقابلاً نشناختن، موجب بيگانگي مي‏شود. براي حفظ هويت ملي بايد به وحدت ملّي روي آورد.9 در قرآن كريم، خطاب به مسلمانان آمده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‏ِ جَميعا وَلا تَفَرَّقُوا؛ به ريسمان محكم الهي چنگ بزنيد و از تفرقه بپرهيزيد». (آل عمران: 103)

در گام‏هاي بعد بايد با حفظ منافع ملي، امنيت جامعه را تأمين كرد. جامعه‏اي كه با حذف هرج‏ومرج، مردم بتوانند با آرامش در آن زندگي كنند.

د) هويت ديني

گرايش به عشق و پرستش از نيازهاي فطري آدمي است. به اين معنا كه فرد، مستقل از هرگونه يادگيري، تمايل به عبادت و بندگي خدا را در درونش احساس مي‏كند. هويت ديني، فوايد بسياري دارد كه به بعضي از آنها اشاره مي‏كنيم.

اولين و مهم‏ترين دستآورد اين هويت، يافتن پاسخ براي پرسش‏هاي بنيادين و عميق آدمي است. پرسش‏هايي كه اگر بي‏پاسخ بمانند، بحران هويت و مشكلات پس از آن، انسان را دچار سردرگمي مي‏كند.

دين‏داري و دين‏مداري، نه تنها پاسخ به يك نياز فطري است، بلكه بر روابط اجتماعي نيز اثر مي‏گذارد؛ زيرا فطرت‏هاي پاك و زلال و خدايي، آنها را كه موحّد و خداجويند، بيش از ديگران، مورد اعتماد مي‏دانند، هر چند خود به دلايل آن آگاه نباشند.

امام علي عليه‏السلام مي‏فرمايد:

مَن أحْسَنَ فيما بَينَهُ وَ بَينَ اللّه‏ أحسَنَ اللّه‏ُ ما بَينَهُ وَ بَينَ النّاسِ.

كسي كه رابطه خود را با خدا اصلاح كند، خداوند رابطه او را با مردم اصلاح مي‏كند.10

يكي ديگر از آثار هويت ديني، معنا بخشيدن به جهان است. ويليام جيمز در تحليل نقش دين مي‏نويسد:

وقتي كه خدا را در همه چيز ببينيم، در پست‏ترين چيزها، عالي‏ترين حقايق را درخواهيم يافت. در حقيقت، دنيا، دنياي ديگري جلوه خواهد كرد.11

ه ) هويت اجتماعي

چنانچه فرد را از نظر نقش‏ها و وظايف اجتماعي‏اش، مورد مطالعه قرار دهيم؛ هويت اجتماعي، انتظارهاي جامعه از وي را بررسي مي‏كند. ناتواني در انتخاب شغل يا ترك تحصيل، غالبا نمودي از بحران هويت يا گم‏گشتگي در نقش اجتماعي است. بسياري از رفتارهاي ضداجتماعي و ناسازگارانه افراد را مي‏توان از اين ديدگاه توجيه كرد.

براي تكوين هويت اجتماعي، بايد به مسائلي توجه كنيم. اولين گام در راه رسيدن به هويت اجتماعي، تحقق تربيت جامع است. براي اين منظور، بايد به همه جنبه‏هاي وجود آدمي (فيزيكي، عاطفي، اجتماعي، ذهني و اخلاقي) پرداخت و به ويژه از تربيت اجتماعي غفلت نكرد. در اين صورت، حاصل آن، انسان فرهيخته‏اي خواهد بود كه افزون بر صفات اخلاقي، عاطفي و عقلاني، از وظايف اجتماعي خويش به خوبي آگاهي دارد و نقش خود را به طور مؤثر در جامعه ايفا مي‏كند.

برخي موانع تكوين هويت اجتماعي، به وجود تعارض‏هاي حل‏نشدني بستگي دارد كه در محيط زندگي و جامعه در برابر نسل نو پديدار مي‏شود. براي نمونه، نوجوانان و جوانان قصد دارند ارزش‏هاي اجتماعي را در خود پرورش دهند و به آن عمل كنند، ولي از طرفي ديگر با افراد و گروه‏هايي روبه‏رو مي‏شوند كه ارزش‏هاي اجتماعي را ناديده مي‏گيرند و به رفتارهاي ناهنجار اجتماعي مي‏پردازند. اين مسائل موجب پيدايش تعارض‏هايي در سطح شناختي افراد مي‏شود كه مانع شكل‏گيري هويت اجتماعي خواهد بود.

بهترين روش براي حل اين تعارض‏ها آن است كه معيارهاي تشخيص را به نسل جديد بشناسانيم و آنها را به سوي مشاركت اجتماعي، تقويت خود رهبري و ديگر عوامل اجتماعي هويت‏يابي تشويق كنيم تا به هويت اجتماعي مطلوب دست يابند.12

1. محمدرضا شرفى، جوان و بحران هويت، تهران، سروش، 1380، چ 3، صص 30 ـ 56.

2. بحارالانوار، ج 2، ص 32.

3. وسيله‏اى است كه در آن چراغ مى‏نهند.

4. ورم، برآمدگى، تورم.

5. الهى اردبيلى، شرح گلشن‏راز، تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1376، چ 1، ص 150.

6. جوان و بحران هويت، صص 63 ـ 70.

7. F.Mayer.

8. همان، ص 73.

9. همان، صص 74 ـ 89 .

10. ترجمه نهج‏البلاغه، ص 730.

11. جوان و بحران هويت، صص 96 ـ 102.

12. همان، صص 114 ـ 120.

 

7. پيشينه پژوهش

در زمينه هويت ديني در ميان انديشمندان مسلمان مي‏توان به آثاري اشاره كرد كه در آنها به جنبه‏هاي تربيتي و اخلاقي كودكان و نوجوانان پرداخته شده است. در واقع، اين ديدگاه‏ها در جهت شكل‏گيري هويت ديني بيان شده‏اند.

شيخ الرئيس ابوعلي سينا، يكي از دانشمندان مسلمان است كه به ترسيم مراحل شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان پرداخته است. وي در كتاب تَدابيُرالْمَنازِلِ اَوْ السِّياساتُ الأهْلِيَّة و قسمتي از كتاب قانون در طب از مسئولان تربيت مي‏خواهد تا به نكاتي توجه كنند كه آنها را برمي‏شمارد.

همچنين ابو حامد محمد غزالي در كتاب احياءُ عُلُومِ الدّين به تربيت كودك و نوجوان براي دست‏يابي به هويت ديني اشاره مي‏كند. خواجه نصيرالدين طوسي هم در كتاب اخلاق ناصري با توجه به قانون پيروي از طبيعت، مراحلي را براي تعليم و تربيت در نظر مي‏گيرد. او دوران كودكي را دوره شكل‏گيري شخصيت فرد مي‏داند.

در ميان انديشمندان غربي، اولين روان‏شناسي كه به شكلي منظم به بحث هويت پرداخت، اريك اريكسون بود. وي طرح كلي مراحل رواني ـ اجتماعي را تدوين كرد. اين طرح را بعدها لورنس آلمن1 و دنيس جافي2 و ديگران،تكميل كردند. پس از وي، جيمز مارسيا3 در سال 1966 نظريه اريكسون رادرباره هويت نوجواني تحليل كرد. وي چهار زمينه را در اين باره مطرح مي‏كند. سپس دانشمندان ديگري، اين مسير را ادامه دادند.

زيگموند فرويد4 (1856 ـ 1939) به رشد اخلاقيات شخصي با روشخودش اشاره مي‏كند. وي با اشاره به سه پايگاه اساسي كه شامل بن،5 من6 وفرا من7 مي‏شود، در تلاش بود تا بن را كه از اصل لذت پيروي مي‏كند، درمقابل دو پايگاه ديگر كه بر اساس ارزش‏هاي اخلاقي و قوانين پي‏ريزي شده‏اند، تضعيف و آن دو را تقويت كند.

ژان پياژه8 در سال 1932، با انجام دادن مصاحبه‏هايي با كودكان 4 تا12 ساله و مشاهده‏هاي خود در دنياي طبيعي آنان، بررسي چگونگي رشد تفكر اخلاقي را آغاز كرد. وي در يكي از دو روش اصلي خود، با طرح داستاني براي كودكان و طرح پرسش‏هايي همچون «چرا و تا چه اندازه رفتار شخصيت داستان به خطا رفته»، مي‏كوشيد تحولي را كه در قضاوت‏هاي آنان نسبت به اهميت گناه و سرپيچي از مقررات پيدا شده است، مطالعه كند.

پس از پياژه، لورنس كولبرگ،9 با تلاش 20 ساله (از 1958 تا 1979)، تحقيقدرباره كودكان و نوجوانان و بزرگ‏سالان را با روش مصاحبه‏هاي فردي انجام داد و به ارزيابي نظريه پياژه و به وجود آوردن نظريه‏اي جديد پرداخت.

ويكتور فرانكل،10 شاگرد فرويد هم در بعضي منابع علمي، بر لزوم توجهانسان به معنا تأكيد كرد. غير از افراد ياد شده، انديشمندان ديگري نيز به بررسي موضوع هويت ديني و رشد اخلاقي پرداخته‏اند.

1. L.Allman.

2. D.Jaffee.

3. J.Marcia.

4. S.Freud.

5. Id.

6. Ego.

7. Super ego.

8. J.Piaget.

9. L.kohlberg.

10. V.Frank.

8. پرسش‏هاي پژوهش

پرسش‏هايي كه پژوهش حاضر در پي يافتن پاسخ آنها است، عبارتند از:

1. هويت و هويت ديني چيست؟

2. چگونه مي‏توان در زندگي، به دوره‏اي با رشد كامل هويت ديني رسيد؟

3. روان‏شناسان و انديشمندان مسلمان و غيرمسلمان در اين باره چه نظري دارند؟

4. در آيه‏ها و روايت‏ها، براي رسيدن به اين مهم، چه پيش‏فرض‏هايي مطرح شده است؟

5. از نگاه روان‏شناسي و اسلام چگونه مي‏توان پاسخ مناسبي براي رفع آسيب‏هاي مرتبط با هويت ديني به دست آورد؟

6 . نقش مهم رسانه‏ها، به ويژه رسانه برتر در اين زمينه چيست؟

بخش دوم: بررسي مراحل شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان

 

 

فصل اول: ابعاد و عوامل رشد هويت اخلاقي و ديني از ديدگاه نظريه‏پردازان غربي و اسلامي

 

1. نظريه‏هاي روان‏شناسان غربي

 

الف) ويژگي‏هاي رشد اخلاقي

وظيفه اساسي فرهنگ در زمينه پرورش اجتماعي، تبيين معيارهاي اخلاقي، شكل‏دهي و تقويت كاربرد رفتارهاي شايسته كودك در حال رشد است. ارزش‏ها و رفتارهاي مطلوب در فرهنگ‏هاي گوناگون متفاوت است. با اين حال، همه جوامع ديدگاه‏هاي مشتركي درباره زشتي يا خوبي برخي رفتارها دارند و از افراد جامعه انتظار مي‏رود اين قواعد را بياموزند و به آن عمل كنند.

مفاهيم اسلامي و ويژگي‏هاي جامعه ما با ديگر اديان و جوامع متفاوت است، با اين حال، بسياري از دستاوردهاي غربيان در زمينه رشد تربيت اخلاقي و ديني مي‏تواند از نظر آموزش ديني كودكان و نوجوانان ما نيز كاربرد داشته باشد؛ زيرا بسياري از انديشه‏هاي ديني، به ويژه در سال‏هاي كودكي، از ويژگي‏هاي فطري و رواني اثر مي‏پذيرد كه در ميان همه كودكان و نوجوانان مشترك است. همچنين بسياري از مفاهيم كلي ديني كه در پژوهش‏ها بررسي مي‏شود، در همه اديان الهي مشترك است و همه كودكان كم و بيش با آنها آشنا هستند.

درباره رشد اخلاقي بايد به چند نكته اشاره شود:

نكته اول ـ رشد و تكامل اخلاقي، در واقع جنبه‏اي از رشد و تكامل اجتماعي آدمي است؛ زيرا رفتار اخلاقي، در جامعه يا در ميان جمع شكل مي‏گيرد.

نكته دوم ـ رشد اخلاقي تقريبا در بيشتر نظريه‏ها، رنگ ديني و مذهبي نيز دارد. به اين معنا كه بيشتر نظريه‏پردازان رشد و تكامل اخلاقي، فرآيند رعايت مقررات يا آداب و رسوم اجتماعي، ديني و مذهبي را به نگرش اخلاقي نسبت مي‏دهند. آنان بر اين باورند كه كودك رفتار اخلاقي را نيز مانند ديگر شكل‏هاي رفتار مي‏آموزد و رشد و گسترش مي‏دهد.

نكته سوم ـ به اين ترتيب، مي‏توان معتقد بود كه رشد اخلاقي، رشد ديني و مذهبي را شامل مي‏شود. همچنان كه رشد اجتماعي شامل رشد اخلاقي است. ازاين‏رو، وقتي از رشد و تكامل اجتماعي بحث مي‏كنيم، به طور طبيعي، رشد اخلاقي و مذهبي و ديني را هم دربرخواهد گرفت.1

روان‏شناسان، رشد اخلاقي را به اين صورت تعريف كردند: رشد اخلاقي دربرگيرنده آن دسته از قوانين و مقررات اجتماعي است كه تعيين مي‏كند انسان‏ها در ارتباط با ديگر مردم چگونه بايد رفتار كنند.2 در واقع هدف از قوانين اخلاقي، قضاوت درباره اعمال جامعه‏پسند است. به تعبير ديگر، شخص بايد بين كمك به ديگران و حفظ منافع خود، يكي را برگزيند. اين تعريف به بعضي جنبه‏هاي رشد اخلاقي اشاره كرده و جنبه‏هاي شخصي، رابطه با خدا و غيرآنها را ناديده گرفته است. در اين فصل، به عوامل رشد اخلاقي در كودكان و نوجوانان اشاره مي‏كنيم. همچنين نظريه‏هاي انديشمندان درباره رشد و تحول ديني بررسي مي‏شود.

1. على‏اكبر شعارى‏نژاد، نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، مشهد، شركت به نشر، 1381، چ 1، ص 107.

2. دفتر همكارى حوزه و دانشگاه، روان‏شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، تهران، 1375، چ 1، ج 2، ص 1061.

 

 

ب) آغاز رشد اخلاقي و دگرگوني‏هاي آن

كودكان از يك و نيم سالگي به بعد، ساختن بازنمايي آرماني از اشيا، امور اخلاقي و رفتارها را آغاز مي‏كنند؛ اسباب بازي نبايد شكسته باشد، همه دگمه‏هاي لباسش بايد سرجاي خودشان باشند، لباسش نبايد پارگي داشته باشد. به مواردي از اين دست، نماهاي ذهنيِ استاندارد گفته مي‏شود. آنها از دو سالگي كارهاي خوب و بد را از هم جدا مي‏كنند. به اين ترتيب، هنگامي كه كارها با استانداردهاي آنان هماهنگ نباشد، دچار اضطراب خواهند شد. اين توانايي‏ها، در كودكان با فرهنگ‏هاي گوناگون مشترك است.1

در مجموعه‏اي از مطالعات، توريل و همكارانش دريافتند كه كودكان 4 تا 6 ساله، رفتار اخلاقي را تشخيص مي‏دهند. به اين ترتيب، آنها دزديدن و كتك زدن را كار نادرستي مي‏دانند. حتي اگر چنين رفتارهايي هيچ قانون و قاعده كيفري نداشته باشند.2 با گذشت زمان، كودكان احساس مي‏كنند كه بايد مرحله جديدي از زندگي را تجربه كنند و از ميان مباني اخلاقي و ديني، هويتي نو را برگزينند.

در اواسط و اواخر دهه 1960، درباره رخ دادن به اصطلاح انقلابي در ارزش‏هاي جوانان بسيار سخن گفته مي‏شد. سخن بر سر اين بود كه جوانان در حال ايجاد جرياني به نام «ضد فرهنگ» هستند. شكي نيست كه اين دهه پرآشوب، شاهد دگرگوني‏هايي در زمينه ارزش‏ها و رفتارهاي نوجوانان و جوانان بود.3

تضاد با والدين درباره مسائل اخلاقي، سياسي و جنبه‏هاي ديگر ممكن است ناشي از تلاش آنها براي به دست آوردن هويتي مستقل باشد. آنان مي‏كوشند با پيروي نكردن از روش‏هاي زندگي قبلي خود، در پي به دست آوردن روشي جديد باشند. بررسي‏هاي گوناگون نشان مي‏دهد كودكان و نوجواناني كه با دو عامل خانواده و محيط اجتماعي رابطه نزديك و مناسبي داشتند، هويت اخلاقي مطلوبي به دست آوردند. آنها نزد معلمان و هم‏سالان خود، افرادي محبوب هستند و گاهي رهبر گروه مي‏شوند.4

بعضي انديشمندان، نقش والدين را تعيين‏كننده نمي‏دانند. البته ساخت‏بندي شناختي را كه در لواي انضباط والدين انجام مي‏شود، بر سطح رشد قضاوت‏هاي اخلاقي مؤثر مي‏دانند.5 هافمن در سال‏هاي 1970 و 1980 به اين نكته اشاره مي‏كند كه شكل‏گيري استانداردهاي اخلاقي، به ماهيت روابط والدين و فرزند بستگي دارد. والدين مهربان، روش‏هاي انضباطي استقرار يافته‏اي دارند و فرزنداني برخوردار از رشد اخلاقي پرورش مي‏دهند؛ زيرا آنها استانداردهاي اخلاقي را دروني مي‏كنند. اين روش در شكل‏گيري مرجعي متعادل، منطقي و غيرمستبد، به فرزندان كمك مي‏كند.6

1. پاول هنرى ماسن ديگران، رشد و شخصيت كودك، برگردان: مهشيد ياسايى، تهران، نشر مركز، 1368، چ 1، ص 192.

2. همان، ص 384.

3. همان، ص 601.

4. اى. ميويس هترينگتون و راس دى. پارك، روان‏شناسى كودك از ديدگاه معاصر، برگردان: جوان طهوريان و ديگران، مشهد، آستان قدس رضوى، 1373، چ 1، ص 397.

5. همان، ص 398.

6. رشد و شخصيت كودك، ص 600 .

ج) ابعاد و عوامل رشد اخلاقي و ديني از ديدگاه مكتب‏هاي روان‏شناسي

يك ـ ديدگاه روان تحليلگري

شايد مهم‏ترين بخش نظريه زيگموند فرويد، تقسيم‏بندي او درباره شخصيت انسان است. او مي‏گويد شخصيت انسان از بخش «نهاد»، «من» و «فرا من» تشكيل مي‏شود. «نهاد»، نيرويي است كه شخص را به ارضاي فوري نيازها و خواسته‏هاي بدني وادار مي‏كند. «من»، عنصر يا مؤلفه‏اي است كه بيشتر از روش عقل يا منطق پيروي مي‏كند و از نخستين سال زندگي، رشد من آغاز مي‏شود. سرانجام در ميان سال‏هاي سوم و چهارم زندگي، «فرامن» يا «مأمور اخلاقي» شخصيت رشد مي‏كند و كودك، معيارهاي خير، شر يا حق و باطل و درست و نادرست را مي‏آموزد.1

در باور فرويد، چگونگي مراحل رشد و تكامل انسان، به ويژه رشد رواني ـ جنسي، تابع عوامل ارثي و ژنتيكي است كه اين ويژگي را همگاني مي‏داند. وي پنج سال اول زندگي را مهم‏ترين دوره تشكيل و رشد شخصيت مي‏شمارد. كودك در همان سال‏ها، پنج مرحله از رشد را مي‏پيمايد و تنها دو مرحله ديگر را در سال‏هاي بعد پشت سر مي‏گذارد.2

ديدگاه روان تحليلگري، رشد و تكامل اخلاقي در كودكان را نتيجه فرآيندهاي همانندسازي مي‏داند كه يكي از ويژگي‏هاي «فرا من» است. كودك هنگام آغاز رشد «من» در شخصيت و سپس در رشد «فرا من» با ناكامي‏ها و تضادهاي اخلاقي گوناگوني روبه‏رو مي‏شود؛ به اين معنا كه از يك سو بر اساس اصل لذت‏جويي، به ارضاي خواسته‏ها مي‏پردازد و از سوي ديگر، بخش «فرا من» با امر و نهي از او مي‏خواهد كه ارزش‏هاي اخلاقي يا اجتماعي را برتر بداند. در اينجا، اگر كودك كارهاي اخلاقي را با موفقيت انجام دهد، رضايت وجدان، خدا، والدين، جامعه و ديگران را جلب مي‏كند. در غير اين صورت، اگر ناكام شود، مجازات خواهد شد كه پي‏آمد آن، عذاب وجدان، خشم الهي، ناراحتي والدين، طرد از سوي جامعه و ديگران خواهد بود.3

فرويد معتقد است كودكان پيش‏دبستاني، به شيوه همانندسازي با پدر و مادران خود كه معيارهاي اخلاقي آنها را مي‏پذيرند، «فرا من» را شكل مي‏دهند. آنان براي پرهيز از گناه، از «فرا من» خود پيروي مي‏كنند كه به طور عمده در 5 تا 6 سالگي تشكيل مي‏شود.4

روان‏شناسان معتقدند تربيت اخلاقي را نبايد در دوره كودكي منحصر كرد، بلكه بايد با برنامه ريزي دقيق، دوره چند ساله‏اي را كه از كودكي تا بزرگ سالي ادامه مي‏يابد، در نظر گرفت.5

دوـ ديدگاه رفتارگرايي

بر اساس ديدگاه رفتارگرايي سنّتي، شرطي شدن كنشگر6 روش مهمي استكه كودكان با آن، پاسخ‏هاي جديد را مي‏آموزند. در اين روش، ابتدا كودك به شكلي فعال، كار اخلاقي را انجام مي‏دهد و پس از آن، از سوي ديگران پاداشي دريافت مي‏كند. اين پاداش به عنوان تقويت،7 تكرار كار اخلاقي را از سويكودك افزايش مي‏دهد.

نظريه‏پردازان يادگيري اجتماعي8 معتقدند كه كودكان به طور عمده بهشيوه سرمشق‏گيري9 مي‏آموزند كه به صورت اخلاقي رفتار كنند. پس از اينكهكودكان يك پاسخ اخلاقي همچون ياري رساندن و گفتن حقيقت را فرا گرفتند، تشويق بزرگ‏سالان درباره اين اصول اخلاقي، بر دامنه تكرار آن مي‏افزايد.10

در اين ميان، الگويابي در شكل‏گيري شخصيت به ويژه مؤلفه‏هاي اخلاقي نقش مهمي دارد. كودكان و نوجوانان با تقليد از الگوها مي‏آموزند كه چه كاري خوب و چه كاري بد است. بعضي از رفتارگراها معتقدند كه الگوها در سال‏هاي پيش‏دبستاني بسيار بانفوذ هستند. كودكاني كه همواره با بزرگ‏سالان رابطه عاطفي داشته‏اند، بدون در نظر گرفتن بود يا نبود الگو، به شكل نوع‏دوستانه رفتار مي‏كنند. آنها در اين زمان، بر اثر مشاهده‏هاي مكرر قواعد نوع‏دوستانه و ترغيب ديگران، اين قواعد را دروني مي‏كنند.11

سه ـ ديدگاه شناختي

هواداران ديدگاه روان تحليلگري و رفتارگرايي در رشد اخلاقي بر اين موضوع تأكيد مي‏كردند كه كودكان، معيارهاي اخلاقي خود را از بزرگ‏سالان با روش‏هاي متفاوت فرا مي‏گيرند، ولي ديدگاه شناختي،12 كودكان راانديشمنداني فعال مي‏داند. آنها معتقدند كه كودكان درباره واژه‏ها و مفاهيم اخلاقي فكر مي‏كنند و به سطحي از شناخت مي‏رسند. با بالا رفتن سن آنها، تفكر و شناخت اخلاقي هم رشد مي‏كند.

به عقيده نظريه‏پردازان شناختي، كودكان فعالانه از تجربه‏هاي خود سردرمي‏آورند. وقتي يك تخلف اخلاقي رخ مي‏دهد، كودكان به صورت هيجاني واكنش نشان مي‏دهند. آنان آسيب‏ديدگي خود را تعريف مي‏كنند و از فرد مقابل خود مي‏خواهند كه دست از آن كار بردارد يا به عمل تلافي‏جويانه دست مي‏زنند.13

در اين قسمت، ديدگاه بعضي از روان‏شناسان شناختي مانند ژان پياژه، لورنس كولبرگ14 و ديگران را درباره جنبه‏ها و عوامل رشد اخلاقي و دينيبررسي مي‏كنيم.

اول ـ نظريه ژان پياژه

ژان پياژه كار خود را در زمينه فهم و چگونگي رشد تفكر اخلاقي در سال 1932 با انجام دادن مصاحبه‏ها و مشاهده‏هايي بر روي كودكان 4 تا 12 ساله در دنياي طبيعي‏شان آغاز كرد. وي در تحول قضاوت‏ها و انديشه‏هاي اخلاقي درصدد برآمد كه ببيند با افزايش سن كودك، چه تحولي در نگرش‏هايش نسبت به قواعد بازي‏هاي رايج، مانند تيله بازي پيدا مي‏شود. وي با مشاهده مستقيم دنياي كودكان يا با طرح داستان و پرسش‏هايي درباره آن، به بيان نظريه خود درباره قضاوت‏هاي اخلاقي كودكان پرداخت.15

پياژه دريافت كه تعبيرها و تفسيرهاي مقررات بازي از سوي شركت كنندگان، با توجه به سن آنان متفاوت است. وي معتقد بود كه خردسالان و حتي كودكان 4 تا 10 ساله درباره قواعد بازي نمي‏پرسند و فقط به پيروي و اطاعت از قوانين آن مي‏پردازند. آنان پس از 11 سالگي مي‏توانند به ضرورت اين مقررات يا قواعد پي ببرند و حتي خودشان مقرراتي براي بازي‏ها تعيين كنند.16

1. مراحل رشد اخلاقي از نظر پياژه

از نظر پياژه، رشد اخلاقي در كودكان توالي ثابت و نامتغيّري دارد كه از يك مرحله اوليه به نام «واقع‏نگري اخلاقي»17 آغاز مي‏شود و پس از چند سال، بهمرحله‏اي كامل‏تر، يعني «اخلاق توافقي»18 مي‏رسد. هيچ‏كس نمي‏تواند بدونگذراندن مرحله اول، وارد مرحله دوم19 شود.

كودكان در مرحله اول كه در 4 تا 7 سالگي را دربر مي‏گيرد، قوانين را مقرراتي مطلق و ترديدناپذير مي‏دانند كه از مرجع قدرت صادر مي‏شود و بايد از آن اطاعت كنند. وقتي به سن 9 تا 10 سالگي مي‏رسند، تغييرهايي در انديشه‏شان به وجود مي‏آيد كه به موازات رشد عقلي، گسترش مي‏يابد. آنها درمي‏يابند كه مقررات اخلاقي، ساخته اشخاص و به مصلحت مردم است و كيفر و مجازات، درسي براي متخلف خواهد بود.20

2. هشدار پياژه

ژان پياژه در كتاب روان‏شناسي كودك و اصول تربيتي جوانان، درباره تربيت كودك به دو گروه از متوليان تربيت اشاره مي‏كند. گروه اول، خانواده‏هايي هستند كه هميشه محيط نامناسبي دارند و به كشمكش‏هاي خانوادگي خود مي‏پردازند. آنها به بي‏بندوباري عادت كرده‏اند و كاري براي تربيت كودكان انجام نمي‏دهند. زندگي آنان به سبب روآوردن به فساد و بي‏نظمي، دچار اختلال و ناامني شده است. گروه دوم هم كساني هستند كه به آزادي زياد در كار تربيت فرزندان رو آورده‏اند. فرزنداني كه والدين بي‏خيال و بي‏مسئوليتي دارند، مانند گياه خودرو رشد مي‏كنند. اين‏گونه والدين براي خود، قانوني ندارند و معتقدند كه كودكان، خودشان بزرگ مي‏شوند. اين كودكان، از نظر غذا و آسايش هم محروم مي‏مانند و به ناچار، راه كوچه و خيابان را در پيش مي‏گيرند. آنان با دزدي و گدايي زندگي خود را مي‏گردانند و به كارهاي ضد اخلاقي عادت كرده‏اند.21

به باور وي آزادي مطلق پسرها و دخترها، تماس نزديك آنها با هم، شب زنده‏داري پدران و مادران، اخبار و آگهي‏هاي نامطلوب روزنامه‏ها، قطعه‏هاي عشقي كه در مجله‏ها به چاپ مي‏رسد، برنامه گمراه كننده سينماها كه آن را از اصول تمدن مي‏دانند و هزاران عامل دنياي امروز ما، هر كدام از آنها به تنهايي كافي است كه عواطف دست‏نخورده كودك را لگدمال كند.22

پياژه معتقد است كه روي آوردن كودكان به كارهاي خلاف، مقدمه تباه شدن آنها در سال‏هاي نوجواني و جواني است. به همين دليل، والدين بايد با دقت كافي، از همان كودكي در پي تربيت رشد اخلاقي فرزندان خود باشند.

3. ارزيابي نظريه پياژه

يكي از مسائل قابل توجه در ديدگاه پياژه، نسبي‏گرايي23 او درباره مفاهيماخلاقي است كه نتيجه طبيعي بررسي فرآيند رشد شناختي اخلاقي و انتقال از مرحله اول به مرحله دوم است. برخي پژوهشگران نيز به يافته‏هاي مخالفي دست يافتند. براي نمونه، هاوينگ هرست24 و نيوگارتن25 در سال 1955 درپژوهش‏هايي روي ده قبيله از سرخ‏پوستان امريكا دريافتند كه تنها دو گروه از ده گروه، انتقال مورد انتظار در فهم قواعد اخلاقي را نشان دادند و به حالت انعطاف و نسبي‏گرايي رسيدند. ازاين‏رو، عوامل فرهنگي نيز مي‏تواند به گونه‏اي مؤثر، توالي قضاوت‏هاي اخلاقي را تغيير دهد.26

برخي پژوهش‏ها نشان مي‏دهد كه پياژه، استعدادهاي شناختي كودكان خردسال را ناچيز شمرده است. هنگامي كه شكل داستان‏هاي اخلاقي از روش كلامي به روش ويدئويي تغيير يابد، كودكان 6 ساله هم به اندازه كودكان بزرگ‏تر به فعاليت‏هاي بازيگر پاسخ مي‏دهند.27

دوم ـ نظريه لورنس كولبرگ

پژوهش‏هاي لورنس كولبرگ از برجسته‏ترين نمونه‏هاي پژوهشي، بر اساس روش پياژه است. ديدگاه وي، دستاورد نزديك به 20 سال پژوهش (از 1958 تا 1976) بر روي كودكان، نوجوانان و بزرگ‏سالان است كه با شيوه منحصر به فردي انجام شده است.

وي براساس تحليلي شخصي، از مصاحبه‏هاي مربوط به پسران 10 تا 16 ساله كه با يك رشته معماهاي اخلاقي روبه‏رو بودند و در آن حالت، ناگزير بايد ميان اطاعت از قواعد و مراجع قدرت و سرپيچي از مقررات، يكي را برمي‏گزيدند، نظريه پياژه را توسعه داد و تصفيه كرد.

كولبرگ در اين نظريه كه كودك خردسال معطوف به اطاعت است، با پياژه موافق بود، ولي دلايل متفاوتي براي اين حالت ارائه مي‏كرد. در حالي كه پياژه اين سازگاري را مبني بر استقلال كودك خردسال و احترام او به مراجع قدرت مي‏داند، كولبرگ، آن را مبتني بر ميل كودك به دوري از تنبيه و به دست آوردن پاداش مي‏پندارد.28

وي در مطالعه رشد و تكامل اخلاق، بيشتر به استدلال اخلاقي مي‏پردازد. به اين معنا كه مي‏خواهد دريابد رفتار اخلاقي كه از شخص سر مي‏زند و داوري اخلاقي او، بر چه استدلال يا تبييني استوار است يا عامل رفتار اخلاقي خاص، براي عمل خود چه توجيهي دارد و به پرسش «چرا» چه پاسخي مي‏دهد.29

1. مراحل رشد اخلاقي از نظر كولبرگ

كولبرگ معتقد بود كه كودك با گذراندن مراحلي، به كمال اخلاقي مي‏رسد. اين مراحل عبارتند از:

الف) سطح يا دوره پيش عرفي

در اين دوره، داوري اخلاقي كودك بر نيازها و لذت خواهي خود استوار است. در دوره 4 تا 10 سالگي، كودك ملزم است براي مصون ماندن از تنبيه يا مجازات‏هاي بدني، از بزرگ‏سالان اطاعت كند. در حدود 10 تا 13 سالگي نيز رفتارهاي اخلاقي را براي به دست آوردن پاداش انجام مي‏دهد.

ب) سطح يا دوره اخلاقي عرفي

اين دوره در حدود 13 تا20 سالگي است. نوجوان در اين دوره، جامعه‏مدار و قانون‏مدار مي‏شود و رعايت نظم اجتماعي را محور اساسي رفتاري‏هاي اخلاقي خود مي‏داند. در اين دوره، اخلاق، دروني مي‏شود و نوجوان، خود را به اجراي مقرراتي كه بزرگ‏ترها وضع كرده‏اند، ملزم مي‏كند.

ج) سطح يا دوره پس عرفي

در اين دوره كه از 20 سالگي آغاز مي‏شود و تا 25 سالگي و بالاتر ادامه دارد، رفتار و داوري‏هاي اخلاقي جوان به سوي اصول انتزاعي و اعتبار جهاني جلب مي‏شود. شخص در اين مرحله، مقررات و معيارهاي جهاني را محترم مي‏شمارد و خود را به اجراي آنها ملزم مي‏كند. همچنين مي‏تواند درباره مفاهيم اخلاقي مانند عدالت، فضيلت و منزلت آدمي بيانديشد و به ارزش‏هاي جهاني توجه كند. به عقيده كولبرگ، اين مرحله نهايي رشد و تكامل به ندرت ديده مي‏شود.30

2. ارزيابي نظريه كولبرگ

بهترين شاهد اثبات ديدگاه كولبرگ در مراحل رشد اخلاقي، پژوهشي بيست ساله روي 58 پسر است كه كولبي،31 كولبرگ، گيبز32 و ليبرمن33 در سال 1983انجام دادند. جنبه مثبت ديگر نظريه وي، توجه به اخلاق جهاني است كه متأسفانه به دليل اينكه در فرهنگ غرب، افراد كمي در اين سطح از رشد قضاوت اخلاقي ديده شده‏اند، اين جنبه از رشد اخلاقي، آن چنان كه شايسته است، بررسي نشده است.34

در ردّ نظريه كولبرگ، مارتين هوفمن35 معتقد است كه سلسله مراتب مطرحشده در ديدگاه وي در همه افراد و همه فرهنگ‏ها صادق نيست. بعضي ديگر از روان‏شناسان هم معتقدند كه اين مراحل در دو جنس دختر و پسر نتيجه يكساني نمي‏دهد. همچنين گروهي به سبب اينكه وي نسبت به جنس مذكر، تعصب بيشتري داشته است، از نظريه وي انتقاد كرده‏اند.36

انتقاد ديگري كه بر اين ديدگاه وارد شده، اين است كه زنان معمولاً در مراحل اخلاقي نمره كمتري مي‏گيرند.37

كارول گيلي‏گن،38 يكي از روان‏شناسان معاصر امريكا و از منتقدان كولبرگبه شمار مي‏آيد كه ديدگاه كولبرگ را فراگير نمي‏داند، ولي در عين حال، آن را «ديدگاه عادلانه» مي‏خواند.39

سوم ـ نظريه هارمز

هارمز از آنجا كه احساس مي‏كرد محتواي عقلاني دين در تجربه ديني دخالت كمي داشته باشد، روش‏هاي غيركلامي را براي بررسي دين از ديدگاه كودكان طرح‏ريزي كرد. وي پس از انتخاب شمار زيادي از كودكان 3 ساله تا نوجوانان تازه بالغ، از آنها خواست خدا يا برترين موجودي را كه در نظر دارند، تصور كنند. سپس به آنها گفت آنچه را در ذهن دارند، بر روي صفحه كاغذ بكشند و نظر خود را در اين زمينه، پشت صفحه نقاشي بنويسند. خردسالاني نيز كه نقاشي و نوشتن نمي‏دانستند، مطالب خود را به معلمان بيان مي‏كردند. در گروه 3 تا 6 سال و نيز 7 تا 12 سال هر كدام 800 نقاشي و از گروه سني 12به بالا 4000 نقاشي ارزيابي شد. هارمز پس از تحليل نتايج، سه دوره را در رشد اخلاقي و ديني كودكان مشخص كرد:

دوره اول ـ دوره ديني داستان‏هاي پريان كه 3 تا 6 سالگي را دربرمي‏گيرد؛

دوره دوم ـ دوره واقعي كه 7 تا 12 سالگي را دربرمي‏گيرد؛

دوره سوم ـ دوره فردي كه از 12 سالگي به بعد را دربرمي‏گيرد.

كودكان در دوره نخست، هماهنگي بيشتري با ديگر دوره‏ها دارند. آنها خدا را مانند يك پادشاه و پدر همه كودكان تصور مي‏كنند كه در خانه‏اي بر روي ابرها يا ساخته شده از ابر يا ابري به شكل حيوان شناور در آسمان زندگي مي‏كند كه بالاي آن نام خدا نوشته شده است.

در دوره دوم، تصويرها، نشان‏دهنده ثبات احساس بيشتري است. كودكان در توضيح‏هاي خود، واقع‏نگري بيشتري نشان دادند. در اين مرحله، نمادها پديدار مي‏شوند و خداوند به عنوان يك پدر، حتي در كنار فرشته‏ها و موجودات مقدس در هيئتي پوشيده و سرّي نمايش داده نمي‏شود، بلكه با تركيب يك انسان در زندگي واقعي تصور مي‏گردد.

در دوره فردي، دگرگوني وسيعي در تفسيرهاي كودكان نسبت به خالق جهان به وجود مي‏آيد. آنان در اين دوره، از دين و مذهب، عناصري را برمي‏گزينند كه نيازها و انگيزه‏هاي آنان را ارضا كنند.

بر اين اساس، هارمز در آموزش ديني پيشنهاد مي‏كند كه آموزش ديني خردسالان بايد با كوشش بسيار منطقي براي درك مفهوم پروردگار همراه باشد. به باور او نظريه‏هاي عقلاني و آموزشي بايد ديرتر استفاده كرد؛ زيرا رشد ديني كودك، سرعتي بسيار كندتر از رشد او در زمينه‏هاي تجربي‏اش دارد.40

چهارم ـ نظريه رونالد گلدمن

رونالد گلدمن41 در دهه 1960، پژوهش‏هاي گسترده‏اي را درباره رشد تكاملتفكر ديني كودكان آغاز كرد. كتاب وي به نام تفكر ديني از كودكي تا بلوغ42 درسال 1964 و كتاب ديگر وي به نام آمادگي براي دين43 در سال 1965 به چاپرسيد كه در آنها كوشيد يافته‏هاي خود را براي معلمان تفسير و پي‏آمدهاي آن را در آموزش ديني روشن كند.

وي اين روش را برگزيد تا دريابد سه مرحله تفكر شهودي، عمليات عيني و تفكر صوري پياژه كه در آن آموزش اخلاقي، امكان‏پذير با سال‏هاي تحصيل در مدرسه هم زمان است، آيا در حوزه تفكر ديني نيز صادق است يا خير. وي نخست داستان‏هايي از زندگي حضرت موسي و عيسي عليهماالسلام را براي كودكان تعريف و سپس درباره محتواي آنها پرسش‏هايي مطرح مي‏كرد. او با به كارگيري اين روش، وجود سه مرحله تفكر ياد شده به وسيله پياژه را در سير تكامل ديني تأييد كرد.

گلدمن بر اساس ويژگي‏هاي نظريه پياژه، دوره‏هاي ياد شده را بدون به حساب آوردن دوره‏هاي واسطه، در سه دوره خلاصه كرده است كه كودك در سير تفكر مذهبي خود آنها را پشت سر مي‏گذارد:

دوره اول ـ تفكر مذهبي شهودي كه از نوزادي تا 8 سالگي را دربرمي‏گيرد؛

دوره دوم ـ تفكر مذهبي عيني كه از 7 تا 14 سالگي را دربرمي‏گيرد؛

دوره سوم ـ تفكر مذهبي انتزاعي كه از 14 سالگي به بعد را دربرمي‏گيرد.

وي معتقد است تأخير در رشد هويت ديني مي‏تواند نشان‏دهنده دو عامل مرتبط به هم باشد؛ عامل اول اينكه تفكر ديني به اين موضوع بستگي دارد كه بيش از فهم زبان ديني، تجربه‏هاي كودكان غني شود. بنابراين، چنين تأخيري ضروري به نظر مي‏رسد تا در آن، دانستني‏هاي كافي زندگي براي ايجاد احساسي نسبت به داستان‏هاي مذهبي به دست آيد. دوم اينكه اين تأخير ممكن است به سبب اختلال فكري كودك در زمينه مسائل ديني پديد آمده باشد كه اين را بايد نتيجه آموزش ضعيف يا بي‏موقع دانست. اطلاعات پيش از موقع و فراتر از درك كودك، او را براي مدت طولاني در گونه‏هاي عيني تفكر متوقف مي‏كند؛ زيرا نمي‏تواند كار ديگري انجام دهد.44

1. نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، ص 89.

2. همان.

3. همان، ص 110.

4. روان‏شناسى رشد از لقاح تا كودكى، ج 1، ص 363.

5. همان.

6. Operant Conditioning.

7. Reinforcement.

8. Social learning.

9. Modeling.

10. روان‏شناسى رشد از لقاح تا كودكى، ج 1، ص 366.

11. همان.

12. Cognitive.

13. روان‏شناسى رشد از لقاح تا كودكى، ج 1، ص 370.

14. L.Kohlberg.

15. روان‏شناسى كودك از ديدگاه معاصر، ص 383.

16. نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، ص 111.

17. Moral realism.

18. Morality of recipro city.

19. روان‏شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج 2، ص 1067.

20. نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، ص 113.

21. ژان پياژه و پير هانرى سيمون، روان‏شناسى كودك و اصول تربيتى جوانان، برگردان: عنايت اللّه‏ شكيباپور، صص 120 ـ 122.

22. همان، ص 128.

23. Relativistism.

24. Havinghurst.

25. Neugarten.

26. روان‏شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج 2، ص 1078.

27. روان‏شناسى كودك از ديدگاه معاصر، ص 387.

28. همان، ص 389.

29. نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، ص 114.

30. همان، صص 114 ـ 116.

31. colby.

32. Gibbs.

33. Lieberman.

34. روان‏شناسى كودك از ديدگاه معاصر، ص 393.

35. M.Hofman.

36. نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، صص 116 ـ 117.

37. روان‏شناسى كودك از ديدگاه معاصر، ص 395.

38. C.Gilligan.

39. نظريه‏هاى رشد در روان‏شناسى رشد و تكامل انسان، ص 117.

40. آموزش مفاهيم دينى هم‏گام با روان‏شناسى رشد، صص 65 ـ 67.

41. R.Goldman.

42. Religious thinking from childhood to adolescenece.

43. Readiness for religion routledge and keganpaul.

44. آموزش مفاهيم دينى هم‏گام با روان‏شناسى رشد، صص 67 و 68.

2. نظريه‏هاي انديشمندان مسلمان

از آموزه‏هاي اسلام كه رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و معصومين عليهم‏السلام بر آن تأكيد كرده‏اند، درمي‏يابيم كه انسان بايد به رشد و تكامل معنوي در همه جنبه‏هاي زندگي دست يابد. به عبارت ديگر، بايد در زندگي، به هويت ديني مطلوب فردي و اجتماعي برسد. براي رسيدن به اين مقام، بايد در دوره‏هاي آغازين زندگي افراد، زيربناي محكمي فراهم كرد تا فرد در جواني و بزرگ‏سالي بتواند هويت مورد نظر خود را به دست آورد.

آنچه از مطالعه و بررسي نظريه‏هاي انديشمندان مسلمان به دست مي‏آيد، توجه دادن متوليان تربيتي به مسئله تربيت در سال‏هاي آغازين زندگي است. در اين قسمت، به بيان نظريه‏هاي برخي انديشمندان مسلمان درباره عوامل رشد هويت ديني و اخلاقي مي‏پردازيم.

الف) ابوعلي سينا

ابوعلي حسين بن عبداللّه‏ بن سينا، معروف به شيخ الرئيس، بزرگ‏ترين فيلسوف مشّاء1 و پزشك نامدار ايران و جهان اسلام بود. وي يكي از نابغه‏هاي دنياي اسلام است كه تلاش فراواني براي پيشرفت علم و آگاهي انسان‏ها انجام داد. در بعضي از آثار او، نكته‏هاي تربيتي مهمي به چشم مي‏خورد كه به بخشي از آنها اشاره مي‏شود:

يك ـ انتخاب نام نيك

نام نيك، تأثير زيادي در روحيه كودك مي‏گذارد. شايد نخستين كلمه‏اي كه كودك با آن اُنس مي‏گيرد، نام خودش باشد. گاهي هم به گونه‏اي طبيعي به الگوسازي با شخصيت اصلي نام مي‏پردازد. آيا آن نام، اسم يكي از بزرگان دين است يا اسم يكي از پادشاهان ستمگر گذشته؟

با گذشت زمان و رشد كودك، گروهي به دليل تنفر از نامشان، به سرزنش خود و والدين مي‏پردازند. بعضي هم به دليل نام نيك، مي‏كوشند از شخصيت‏هاي واقعي نام خود تقليد كنند. ابوعلي‏سينا، انتخاب نام نيك را يكي از حقوق كودك مي‏داند: «إنَّ مِنْ حَقِّ الْوَلَدِ عَلي والِديْهِ إحْسانَ تَسْمِيَتِه؛همانا يكي از حقوق فرزند بر پدر و مادر، انتخاب نام نيك است».2

دو ـ آغاز آموزش ديني از اوايل كودكي

يكي از مسائلي كه در زمينه آموزش، به ويژه آموزش ديني اهميت دارد، زمان و دوره آغاز آن است. بعضي از والدين و مربيان به اشتباه مي‏پندارند براي شكل‏گيري هويت ديني، مقدمات آن را بايد از دوره نوجواني فراهم كرد. آنچه با پژوهش‏هاي گوناگون صاحب‏نظران روان‏شناسي و علوم تربيتي به اثبات رسيده، اهميت دوران كودكي و نوجواني در شكل‏گيري هويت ديني مطلوب است.

يكي از مباني تربيتي انديشه ابوعلي‏سينا، اهميت آغاز آموزش ديني پيش از هجوم مسائل غيراخلاقي است. او معتقد است پس از پايان دوره شيرخوارگي بايد مقدمات آن فراهم شود.3 وي در كتاب قانون در طب در اين زمينه مي‏نويسد:

بايد بسيار مراقب بود كه در اوان انتقال فرزند به مرحله كودكي، اخلاق و رفتار وي پسنديده و معتدل گردد. در اين دستور دو نفع وجود دارد: يكي اينكه اخلاق در او محكم مي‏شود و از او جدا نمي‏گردد و ديگر اينكه از عادت‏هاي زشت و نامناسب دور مي‏شود.4

بوعلي معتقد است كه در اين دوره، بايد به آموزش قرآن توجه داشت و البته در اين كار نبايد زياده‏روي يا كم‏كاري كرد.5

سه ـ انتخاب شغل و تفاوت‏هاي فردي

يكي از مسائلي كه با انجام آزمايش‏ها و پژوهش‏هاي گوناگون به اثبات رسيده، وجود تفاوت‏هاي فردي ميان انسان‏هاست. هر يك از ما، بنا بر استعدادهاي ذاتي به رشته و شغل ويژه‏اي علاقه‏منديم و در آن رشته و شغل، بهتر مي‏توانيم پيشرفت كنيم.

در تربيت كودك و نوجوان، بايد به تفاوت‏هاي فردي آنان توجه كرد تا در كنار روند صعودي تربيت ديني، شغل و رشته مناسب و مورد علاقه‏شان انتخاب كنند. با رعايت اين مسئله، روند شكل‏گيري هويت ديني به خوبي صورت مي‏پذيرد، ولي اگر با انتخاب رشته و شغل نامناسب يا مخالف با گرايش‏هاي ذاتي كودك و نوجوان، سير صعودي تربيتي متوقف شود، تربيت ديني هم با مشكل روبه‏رو خواهد شد. ابوعلي سينا درباره تفاوت‏هاي فردي مي‏نويسد:

مربي كودك بايد بداند كه هر شغل و صنعتي مناسب هر كس نيست. پس بايد در اختيار كردن آن، اولاً طبع و علاقه ذاتي كودك و ثانيا هوش و استعدادش را اندازه‏گيري كرد و پس از آن شغلي را برگزيد.6

1. به روش فكرى ارسطو در علوم عقلى و فلسفى گفته مى‏شود كه در مقابل مكتب اشراق قرار دارد.

2. ابوعلى سينا، تَدابيرُ المَنازِلِ أو السِّياساتُ الاَهْليَّة، حواشى: جعفر نقدى، بغداد، فلاح، 1347 ه . ق، ص 35.

3. همان، ص 35.

4. ابوعلى سينا، قانون در طب، برگردان: عبدالرحمن شرفكندى، تهران، سروش، 1363، چ 1، ج 1، ص 364.

5. تدابير المنازل او السياسات الاهليه، ص 37.

6. همان، ص 41.

ب) محمد غزالي

در آثار ابوحامد محمد غزالي (450 ه .ق) مي‏توان به نكته‏هاي جالبي درباره رشد ديني در كودكي و نوجواني اشاره كرد.

يك ـ نقش وراثت

غزالي نقش وراثت در نسل‏ها را به هسته خرما تشبيه مي‏كند؛ به اين صورت كه هسته خرما، نه درخت سيب است و نه درخت خرما، ولي با پرورش مي‏توان از آن نخل برگرفت. گرچه هرگز از هسته خرما نمي‏توان درخت سيب پرورش داد. به عبارتي ديگر، وراثتِ نوعي را نمي‏توان دگرگون كرد. نَسَب خوب از نعمت‏هاست؛ زيرا فرزندان پسنديده، از نسل‏هاي شايسته به وجود مي‏آيند.1

در روان‏شناسي و بعضي علوم ديگر به تأثير وراثت در شكل ظاهري افراد و اخلاق و رفتار آنها اشاره شده است. در اين زمينه به يافته‏هاي مهمي نيز دست پيدا كرده‏اند و هر روز شاهد يافته‏هاي جديدي در علم ژنتيك هستيم.

دو ـ مسئوليت متوليان تربيت كودك

والدين به عنوان مسئولان اصلي تربيت كودك، در شكل‏گيري هويت ديني او نقش مهمي دارند. آنها بايد در كنار آموزش صحيح ديني، به آموزش‏هاي ديني عمل كنند تا فرزندانشان با الگوگيري صحيح، به تقليد بپردازند. هنگامي كه والدين، نكته‏اي را به كودك آموزش بدهند، ولي خود به آن عمل نكنند، پذيرش اين مسئله براي كودك دشوار خواهد بود. در اين ميان، به نيازهاي دوره كودكي نيز بايد توجه كنند.

در دوره كودكي، آموزش مباني ديني به واسطه الگوگيري همراه با تشويق صورت مي‏پذيرد، ولي در دوره نوجواني با رشد احساس استقلال، آموزش به آساني انجام نمي‏شود. در اين دوره، والدين و مربيان بايد با روش‏هاي مناسب همراه با درك استقلال نوجوان به اين كار بپردازند. متأسفانه در بعضي خانواده‏ها فقط به آموزش دوران كودكي پرداخته مي‏شود. والدين از اينكه كودك در بعضي مسائل ديني كوشاست، از آنها خرسند و همين براي آنان كافي است. پس به ديگر نيازهاي دوره نوجواني توجه نمي‏كنند. به همين دليل، رشد هويت ديني متوقف مي‏شود يا سقوط مي‏كند.

محمد غزالي با اشاره به اين مسئله مي‏نويسد:

بدان كه كودك امانتي است نزد مادر و پدر خود و دل پاك او گوهري نفيس است و ساده و خالي از همه نقش‏ها و صورت‏هاست و قبول‏كننده همه نقش‏هاست به هر طرف كه گردانده شود. پس اگر بر خير عادت داده شود، رشد او بر آن باشد و در دنيا و آخرت نيك‏بخت شود و والدين و معلم ادب كننده در ثواب او شريك باشند. اگر به بدي عادت داده شود، بدبختي و هلاكت ابدي نصيب او مي‏گردد و خداي متعال در قرآن مي‏فرمايد: «قُوْا أنفُسَكُم وَ أهليكُم نارًا؛ خودتان و اهل و خانواده‏تان را از آتش دوزخ دور نگه داريد». (تحريم: 6)2

وي معتقد است كه از ابتداي زندگي فرزندان بايد مقدمات تربيت ديني فراهم شود. او حتي به اين نكته اشاره كرده است كه شير دادن نوزاد بايد به وسيله زني باتقوا و حلال‏خور صورت گيرد.3

سه ـ آغاز دوره تربيت كودك

براي آموزش آموزه‏هاي ديني، لازم است كودك به حدي برسد كه باورها و كارهاي درست را از نادرست تشخيص دهد. تا زماني كه وي به سن تمييز نرسيده باشد، پرداختن به ظرافت‏هاي ديني اثر چنداني ندارد. غزالي مي‏نويسد:

چون قوه تمييز پيدا شد، بايد كه وي را نيكو مراقبت كرد و از تمييز او بر تأديب كمك خواست... اول چيزي كه از صفت‏ها بر او غالب مي‏شود، خوردن غذاست؛ پس وي را در آن ادب بايد آموخت؛ مثل آنكه با ذكر «بسم‏اللّه‏» شروع كند... و بايد در آموختن نماز مسامحه نكرد و در بعضي روزهاي ماه رمضان، روزه داشتن را آموخت و درباره حرمت دزدي، دروغ، فحش و هر چه در كودكان غالب باشد، او را ترساند.4

چهار ـ استفاده از برنامه‏هاي گوناگون

يكي از اصولي كه در يادگيري بر آن تأكيد شده، تنوع برنامه‏هاي آموزشي است. كودكاني كه به طور پيوسته به فعاليت خاصي سرگرم مي‏شوند، از انجام آن در مراحل بعد سر باز مي‏زنند، ولي اگر لابه‏لاي آن، برنامه‏هاي گوناگون و سرگرمي‏هاي جذّاب گنجانده شود، علاقه آنها براي انجام دوباره آن فعاليت افزايش مي‏يابد. غزالي چنين مي‏نويسد:

و چون از مكتب فارغ شود، بايد وي را دستور دهد تا بازي نيكو كند كه بتواند به وسيله آن از رنج ادب بكاهد؛ چون كه در بازي رنج نبيند و اگر كودك را از بازي كردن باز دارند و به تعليم اجبار كنند، دل او بميرد و ذهن او باطل گردد و كودك براي خلاص از آن در پي حيله مي‏گردد.5

پنج ـ تشويق

يكي از روش‏هاي موثر براي يادگيري كودكان، استفاده منظم از پاداش است. روان‏شناسان، آزمايش‏هاي فراواني در اين باره انجام داده و به اين نتيجه رسيده‏اند كه استفاده منظم از تشويق، سبب افزايش پاسخ و وظيفه‏اي مي‏شود كه از كودكان انتظار داريم.

اگر به كودكي كه به وظيفه ديني خود مثل نماز خواندن عمل مي‏كند، هديه‏اي به عنوان پاداش داده شود، مي‏كوشد دوباره آن را تكرار كند. به همين دليل بهتر است براي كار خوبي كه اولين بار انجام مي‏دهد، پاداش ارزشمندي به او بدهيم كه توجه كودك را جلب كند. غزالي با اشاره به اين نكته مي‏افزايد:

پس هرگاه از كودك، اخلاقي نيك و كاري ستوده ظاهر شود، بايد كه براي آن، وي را گرامي دارد و پاداش دهد به آنچه شاد گردد و در ميان مردم بستايد و اگر در بعضي مواقع به يك كار خلافي كشيده شود، بايد كه آن را ناديده گرفت؛ چون كه كودك و ديگران بر انجام آن دلير مي‏شوند.6

شش ـ دقت در انتخاب هم‏نشين

يكي از مسائلي كه همانند دو روي سكه، از سويي سبب صعود اخلاقي و از سوي ديگر سبب سقوط اخلاقي مي‏شود، دوست و هم‏نشين است. دوست مناسب همانند الگو سبب شكل‏دهي اخلاق و رفتار صحيح مي‏شود و فرد را از سقوط اخلاقي باز مي‏دارد، ولي دوست بد، سبب انحراف و فساد اخلاقي و رفتاري فرد مي‏شود.

بسياري از نوجوانان و جوانان منحرف، علت اصلي انحراف خود را هم‏نشيني با افراد فاسد مي‏دانند. غزالي با توجه به اهميت اين مسئله مي‏نويسد:

پس بايد كه در مكتب به آموختن قرآن و اخبار و حكايت‏هاي نيك مردان و احوال ايشان مشغول گرداند تا دوستي پارسايان در نفس وي ريشه بگيرد... و كودك را از همراه شدن با كودكاني كه به رفاه‏طلبي و پوشيدن لباس‏هاي فاخر عادت دارند، دور كند؛ چون كه اگر در آغاز رشد رها گردد، در اكثر اوقات، بدخو، دزد، دروغ‏گو، لج‏باز و ناپاك درآيد و بايد كه از آن همه به نيكويي ادب شود.7

هفت ـ آموزش در دوره نوجواني

در باور انديشمندان مسلمان، آنچه در كودكي آموزش داده مي‏شود، با آنچه در نوجواني بايد مورد توجه قرار گيرد، بسيار متفاوت است. در دوره پيش از بلوغ، كودكان بايد به انجام دادن كارهاي نيك و وظايف ديني تشويق شوند، ولي با فرا رسيدن دوران بلوغ، آموزش بايد به روش گفتاري همراه با بيان دليل صورت گيرد. نوجوان در اين دوره تلاش مي‏كند خود را بشناسد كه آيا واقعا به ديني وابستگي دارد يا اينكه در زندگي خود داراي آزادي مطلق است؟ اينجاست كه شناسايي دين و مسائل ديني همراه با استدلال، سودمند خواهد بود. غزالي مي‏نويسد:

چون رشد او در كودكي بر اين روش گذشت، هرگاه كه به بلوغ رسد، ممكن باشد كه اسرار اين كارها را آموزش داد و به او بگويد كه طعام‏ها، دارو است و مقصود از آن، قوت گرفتن بندگان بر اطاعت خداوند است و همه دنيا اصل نيست؛ چون كه هميشگي نيست و مرگ، نعمت آن را قطع مي‏كند و جاي گذاشتن است.8

وي در ادامه اشاره مي‏كند كه اگر رشد انسان در كودكي به درستي صورت گيرد، هنگام بلوغ در دل او اثر مي‏كند. «و اثر آن همانند نقش حكاكي شده در سنگ باشد، ولي اگر به درستي تربيت نشود، به راه حق هدايت نمي‏شود».9

1. آراى دانشمندان مسلمان در تعليم و تربيت و مبانى آن، ج 3، ص 166.

2. ابوحامد محمد غزالى، احياء علوم الدين، برگردان: مؤيدالدين محمد خوارزمى، تهران، انتشارات علمى فرهنگى، 1368، ص 150.

3. همان، ص 50.

4. همان.

5. همان، ص 153.

6. همان، ص 151.

7. همان.

8. همان، ص 153.

9. همان، ص 154.

ج) خواجه نصيرالدين طوسي

خواجه نصيرالدين طوسي از دانشمندان و چهره‏هاي علمي ايران و مشرق زمين و حكيم بلندآوازه و جامع علوم عقلي و نقلي به شمار مي‏رود. وي در سال 597 ه .ق در توس ديده به جهان گشود. خواجه نصير نيز براي پي‏ريزي رشد هويت ديني به نكته‏هاي باارزشي اشاره كرده است كه بعضي از آنها را برمي‏شماريم.

يك ـ انتخاب نام نيك و آغاز تربيت

خواجه نصير نيز مانند ابن‏سينا معتقد است كه نام نيك در روحيه كودك مؤثر است. به اين ترتيب كه اگر نامي ناخوشايند براي كودك برگزينيم، در طول عمر از آن نام ناخشنود خواهد بود.1

وي در بعضي از كتاب‏هايش، شروع تربيت اخلاقي و ديني را زماني مي‏داند كه اگر آغاز نشود، اخلاق در كودك تباه مي‏گردد.2 بنا بر اين اصل، در هر زماني كه بيم آن برود كودك در مسير آفت‏هاي اخلاقي و انديشه‏هاي ضدديني قرار مي‏گيرد، بايد تربيت ديني آغاز شود.

دو ـ دور كردن كودك از آموزه‏هاي تهاجمي

خواجه نصيرالدين طوسي درباره تهاجم‏هاي خطرناك مي‏نويسد:

پس تعليم او آغاز كنند و محاسن اخبار و اشعار را به او آموزش دهند تا تأكيدي بر آموخته‏هاي ديگر باشد و از قصيده و اشعار بي‏فايده كه به ذكر عشق، شرب خمر، دوستي نامشروع و غيرآنها اشاره مي‏كند، مانند اشعار امرؤالقيس، ابونواس و غيرآنها دور كنند و بداند كه نبايد فريب آنها را بخورد.3

در دوران كنوني و جامعه امروزي ما چنين روش‏هايي براي تخريب روحيه كودكان و نوجوانان وجود دارد، ولي بيشتر تهاجم‏ها با به كارگيري دستگاه‏هاي پيشرفته مانند ماهواره، اينترنت و امكانات ديگر صورت مي‏گيرد كه بايد پيش از اثرگذاري آنها، كودك و نوجوان را از آثار مخرب‏شان آگاه كرد.

سه ـ انتخاب معلم و هم‏نشين شايسته

خواجه نصير مي‏نويسد:

بايد كه معلم، عاقل و دين‏دار بوده و بر رياضت اخلاق واقف بوده و به شيريني سخن، وقار، مروت و نظاير آن مشهور باشد و از اخلاق و آداب پادشاهان و فخرفروشان به دور باشد.4

همچنين اين نكته را يادآوري مي‏كند كه كودك را بايد از هم‏نشيني با كساني كه احتمال فاسد بودن آنان وجود دارد، دور كرد؛ زيرا كودكان به سبب خالي بودن وجودشان از هرآموزه‏اي، از نزديكان خود نقش مي‏پذيرند. سپس بايد كودك را به دين‏داري، تشويق و با وظايف دين و دين‏داري آشنا كرد.5

چهار ـ مرحله رشد عقلي

خواجه نصيرالدين طوسي هم مانند انديشمندان مسلمان به اين مسئله اشاره كرده است كه با فرا رسيدن دوره نوجواني، بايد روش تربيتي را تغيير داد تا نوجوان بتواند به شناخت و فهم خوبي دست يابد. به اين صورت كه دلايل رفتار و اخلاق ديني به وي آموزش داده شود. براي نمونه به او بگوييم كه هدف از حفظ بدن و صحت، معتدل ماندن بدن است تا بتواند براي كسب معارف و رشد معنوي تلاش كند.6

نكته ديگري كه خواجه به آن اشاره مي‏كند، شناخت استعداد و علاقه هر فرد است؛ يعني والدين در احوال و رفتار كودك و نوجوان دقت كنند و استعداد او را بشناسند كه به چه رشته علمي يا حرفه‏اي علاقه‏مند است.7

1. خواجه نصيرالدين طوسى، اخلاق ناصرى، تصحيح: مجتبى مينوى و على‏رضا حيدرى، تهران، خوارزمى، 1364، ص 222.

2. همان.

3. همان، صص 223 و 224.

4. همان، ص 226.

5. همان، ص 223.

6. همان، ص 227.

7. همان، ص 228.

د) مولوي

جلال‏الدين محمد بلخي، معروف به مولوي، مولانا و ملاّي روم، از صوفيان و عارفان برجسته و شاعران نام‏آور قرن هفتم بود. وي در سال 604 ه .ق در بلخ به دنيا آمد. با جست‏وجو در آثار وي نيز به آموزه‏هاي تربيت ديني در دوران كودكي برمي‏خوريم كه به بعضي از آنها اشاره مي‏شود.

يك ـ الگوبرداري كودكان از يكديگر

مولوي، روش الگوبرداري را در قالب تمثيل زيبايي بيان مي‏كند و اين روش را به اميرالمؤمنين علي عليه‏السلامنسبت مي‏دهد. حكايت چنين است كه زني سرآسيمه نزد امام علي عليه‏السلام رفت و گفت: «اماما! كودكم بر ناودان ساختمان رفت و هر چه او را مي‏خوانم، گوش نمي‏كند و اينك در خطر سقوط است و رهايي فرزندم تنها به دست شما صورت مي‏گيرد.» امام فرمود: «كودك ديگري را به بام ببر تا اينكه كودك تو رهايي يافتن را از او الگو برداري كند.» مادر چنين كرد و فرزندش از خطر سقوط رهايي يافت.1

آنچه بايد مورد توجه متوليان تربيتي قرار گيرد، اين است كه محيط تربيتي كودك و نوجوان بايد داراي الگوهاي مناسبي باشد تا ارزش‏هاي اخلاقي با روش الگويي آموزش داده شود. به جز آن، الگوهاي نامناسب را نيز بايد از آنها دور نگه داشت كه بهترين كار در اين نوع موقعيت‏ها ـ در صورتي كه نتوان الگوهاي نامناسب را حذف كرد ـ تغيير محيط كودك و نوجوان است.

دو ـ آثار محبت‏ورزي

مولوي معتقد است با محبت كردن، مي‏توان بر ديگران اثر مثبت گذاشت:

از محبت، تلخ‏ها، شيرين شود

از محبت، مس‏ها، زرين شود

از محبت، دُردها،2 صافي شود

از محبت، دَردها، شافي شود

از محبت، مرده، زنده مي‏كنند

از محبت، شاه، بنده مي‏كنند

اين محبت هم نتيجه دانش است

كي گزافه بر چنين تختي نشست3

داستان‏سرايي، روش پر جاذبه‏اي است كه به وسيله آن، حقايق و واقعيت‏هاي زندگي را به زيبايي تمام مي‏توان ترسيم كرد و اثر آن را ديد. داستان‏هاي مثنوي و ديگر آثار مولوي، هر چند درباره داستان‏هاي كهن پهلواني، اسطوره‏ها، افسانه‏ها، شخصيت‏هاي مذهبي و تاريخي گذشته و حتي درباره حيوانات است، ولي براي عبرت‏آموزي انسان‏ها بيان شده است.

يكي از نكته‏هاي مهم در اين زمينه، استفاده از روش محبت كردن در آموزش فرهنگ ديني است. متوليان تربيت مي‏توانند پيش يا پس از اينكه كودك و نوجوان، يك رفتار ديني را انجام داد، آنها را با محبت كردن به تكرار آن عمل تشويق كنند. در اين فرآيند، فرد تشويق شده نسبت به محبت‏كننده علاقه‏مند مي‏شود و روش زندگي‏اش را الگوي خود قرار مي‏دهد.

1. آراى دانشمندان مسلمان در تعليم و تربيت و مبانى آن، ج 2، ص 234.

2. به معنى آنچه از مايعات مانند روغن و غير آن ته‏نشين شود، آمده است.

3. همان، ص 240.

ه) سعدي شيرازي

ابومحمد مصلح الدين سعدي شيرازي، شاعر و نويسنده بزرگ ايران حدود سال 606 ه . ق در شيراز ديده به جهان گشود. وي براي كسب تجربه و دانش، به كشورهاي زيادي سفر كرد. او درباره سفرهايش مي‏گويد:

در اقصاي گيتي بگشتم بسي

به سر بردم ايام با هر كسي

تمتع به هر گوشه‏اي يافتم

ز هر خرمني، خوشه‏اي يافتم1

سعدي درباره تربيت اخلاقي و ديني به نكته‏هاي ارزشمندي اشاره كرده است كه بعضي از آنها را مي‏آوريم.

يك ـ تأثير وراثت

يكي از نكته‏هاي دقيقي كه اسلام به آن توجه كرده، تأثير وراثت بر شكل‏گيري شخصيت افراد است. در برخي انسان‏ها اگر عامل وراثت بر محيط مناسب سبقت بگيرد، به انحراف‏هاي اخلاقي و ديني دامن مي‏زند و فرد را از هويت ديني دور مي‏كند. همچنين افراد بايد به صفات و ارزش‏هاي نيكو آراسته شوند تا نسل‏هاي آينده بتوانند مقدمات كسب هويت ديني را در خود فراهم سازند.

سعدي اين‏گونه به تأثير وراثت اشاره مي‏كند:

شمشير نيك از آهن بد چون كند كسي

تا كس به تربيت نشود اي حكيم كس

باران كه در لطافت طبعش خلاف نيست

در باغ لاله رويد و در شوره‏زار خس2

دوـ تأثير خانواده و مدرسه

يكي از نكته‏هاي مهم در شكل‏گيري شخصيت انساني، نقش مهم خانواده و مربيان تربيتي در آموزش ارزش‏هاي اخلاقي است. آموزش‏هاي والدين و مربيان در مرحله گفتار و رفتار به كودكان و نوجوانان، بسيار اثرگذار است.3

سعدي در بعضي از آثار خود به دوران كودكي‏اش اشاره مي‏كند كه از آموزش‏هاي پدرش اثر مي‏پذيرفت و در عمل نيز به شب‏زنده‏داري و عبادت او بسيار توجه مي‏كرد. افزون بر آن، به اين نكته مي‏پردازد كه اهل علم و آموزگارانش به علم خود عمل مي‏كردند.4

سه ـ توجه به انعطاف پذيري كودكان

سعدي، دوره كودكي را بهترين دوره تربيت معرفي مي‏كند. وي كودك را مانند چوب تَر، انعطاف‏پذير مي‏داند؛ زيرا مي‏توان آن را به شكل دلخواه درآورد. البته اگر مسؤلان تربيتي كودك به اين نكته توجه نداشته باشند، زيان‏هاي جبران‏ناپذيري پديد مي‏آيد. وي اشاره مي‏كند:

هر كه در خُردي‏اش5 ادب نكنند

در بزرگي، فلاح از او برخاست

چوب تَر را چنان‏كه خواهي پيچ

نشود خشك جز به آتش، راست6

سعدي با اشاره به وجود پاك و بي‏آلايش انسان‏ها، بر آراستگي انسان به اخلاق نيكو تأكيد مي‏كند:

چون پاك آفريدت، بِهُش باش و پاك

كه ننگ است ناپاك رفتن به خاك

پياپي بيفشان از آيينه، گرد

كه مِصقل7 نگيرد چو زنگار خورد8

تأمل در آيينه دل كني

صفايي به تدريج حاصل كني9

چهار ـ انتخاب هم‏نشيني مناسب

سعدي معتقد است كه هم‏نشيني با گُل، گِل را نيز همانند آن مي‏كند و هم‏نشيني جامه كعبه با كعبه، آن را بوسه‏گاه عاشقان مي‏سازد. چنان‏كه هم‏نشيني با افراد ناشايست، اگر خيانت و فساد به بار نياورد و در طبيعت ايشان اثر نكند، اتهام‏هايي را در پي خواهد داشت. ازاين‏رو، والدين و مربيان بايد براي كودكان و نوجوانان دوستاني مناسب بيابند. وي اشاره مي‏كند:

گِلي خوش‏بوي در حمام روزي

رسيد از دست مخدومي10 به دستم

بدو گفتم كه مشكي يا عبيري

كه از بوي دلاويز تو مستم

بگفتا من گِلي ناچيز بودم

وليكن مدتي با گُل نشستم

كمال هم‏نشين در من اثر كرد

وگرنه من همان خاكم كه هستم11

1. بوستان سعدى، تصحيح: غلام‏حسين يوسفى، تهران، خوارزمى، 1375، چ 5، ص 37.

2. كليات، نسخه ذكاءالملك، تهران، جاويدان، 1367، چ 6، ص 27.

3. گلستان سعدى، تصحيح: غلام‏حسين يوسفى، تهران، خوارزمى، 1374، چ 4، ص 89.

4. همان، ص 170.

5. به معنى كودكى است.

6. گلستان سعدى، ص 155.

7. به معنى وسيله‏اى فلزى كه زرگران با آن فلز را صاف و براق مى‏كنند، آمده است.

8. بوستان سعدى، ص 171.

9. همان، ص 35.

10. به معنى ارباب و كارفرما آمده است.

11. گلستان سعدى، قسمت ديباچه، ص 51.

و) محمدمهدي و ملا احمد نراقي

محمدمهدي نراقي، معروف به محقق نراقي، نراقي اول يا نراقي پدر، در يكي از روستاهاي اطراف كاشان متولد شد. سال تولد او به طور دقيق مشخص نيست، ولي به صورت تقريبي مي‏توان به حدود 1128 ه .ق اشاره كرد. ملا احمد نراقي نيز فرزند وي است. اين دو انديشمند اسلامي در مسائل اخلاقي و تربيت ديني به نكته‏هاي قابل توجهي اشاره كرده‏اند كه به بعضي از آنها اشاره مي‏كنيم.

يك ـ وجود پاك كودك

ملا احمد نراقي، كودك را به صفحه خالي از نقش تشبيه مي‏كند كه از اطراف خود نقش مي‏پذيرد. وي مي‏نويسد:

بدان كه هر نفسي در شروع آفرينش و آغاز كودكي از جميع صفات خالي است، مانند صفحه‏اي ساده و خالي از نقش و صورت و حصول اخلاق و رفتار ديني به واسطه تكرار اعمال و افعال ويژه حاصل مي‏شود. همچون انگشت در زماني كه نزديك آتش قرار گيرد، حرارت در آن تأثير مي‏گذارد و گرمي در آن ظاهر مي‏شود و با دور كردن از آتش، سرد مي‏شود و هرگاه مجاورت آتش طول بكشد، تأثير حرارت در آن بيشتر مي‏شود.1

دوـ غذاي حلال

بي‏تفاوتي والدين نسبت به روش تربيت فرزندان، آسيب‏هاي خطرناكي را در پي دارد كه جبران آن دشوار است. والدين بايد با فراهم كردن زمينه‏هاي رشد و تعالي معنوي كودك، او را در مسير شكل‏گيري هويت ديني مطلوب ياري دهند. محقق نراقي درباره وظيفه سنگين پدر و مادر مي‏نويسد:

غيرت داشتن بر فرزندان به اين معني است كه از ابتدا مواظب آنها [باشد] و براي نگه‏داري و شير دادن فرزندان، زني نيكوكار را كه از غذاي حلال مي‏خورد، به كار گيرد؛ نوزادي كه اعضاي بدنش، با غذاي حرام شكل يابد، طبيعتش به سوي كارهاي بد كشيده مي‏شود.2

سه ـ آغاز دوره تربيت ديني

محمد مهدي نراقي درباره زمان آغاز تربيت كودك معتقد است كه با رسيدن وي به سن تشخيص خوب از بد، بايد نماز و روزه را به او آموزش داد و آرام‏آرام با گفت‏وگو درباره اصول اخلاق، او را به انجام دادن كارهاي نيك تشويق كرد. وي در ادامه به رو آوردن كودك به بعضي كارهاي غيراخلاقي اشاره مي‏كند و مي‏افزايد:

اگر از كودكي در دفعه اول كار زشتي سر زد، شايسته است كه انسان آن را ناديده گيرد و اسرارش را ظاهر نكند. [به‏ويژه] زماني كه تلاش مي‏كند آن را بپوشاند؛ زيرا آشكار كردن آن باعث جسور شدن وي مي‏شود و آن را به طور آشكار انجام مي‏دهد، ولي اگر براي دفعه دوم، همان كار را تكرار كرد، شايسته است كه در خلوت مورد سرزنش قرار گيرد.3

ملااحمد نراقي هم آموزش مسائل ديني را با ظاهر شدن قوّه تشخيص خوب و بد در كودك، ضروري مي‏داند تا كودك آنها را حفظ و در صفحه ذهن خود ثبت كند و رفته‏رفته معاني آن را بفهمد.4 پس از گذراندن اين مرحله و ورود به مرحله بلوغ و نوجواني، بايد معرفت خداوند را از راه معرفت نفس و طبيعت آموزش داد. در اين مرحله نوجوان بايد در پي كسب فضايل اخلاقي باشد.5

1. احمد نراقى، معراج السعادة، تهران، دهقان، 1371، ج 1، ص 17.

2. محمدمهدى نراقى، جامع السعادات، قم، اسماعيليان، ج 1، ص 169.

3. همان، ج 1، ص 271.

4. معراج السعادة، ص 69.

5. آراى دانشمندان مسلمان در تعليم و تربيت و مبانى آن، ج 4، ص 256.

نتيجه

بنا بر آنچه در اين فصل گذشت، متوجه مي‏شويم كه انديشمندان مسلمان، نكته‏هاي تربيتي و اخلاقي فراواني را براي رسيدن فرد به هويت ديني مطرح كرده‏اند كه متوليان تربيت كودك بايد بدان توجه كنند. خلاصه‏اي از آنها عبارت است از:

1. در دوره شيرخوارگي بايد مراقب بود مسئوليت نوزاد به چه كسي سپرده مي‏شود.

2. وقتي كودك به مرحله شناخت و تميز خوب از بد رسيد، نماز، روزه و بعضي از مسائل اعتقادي به روشي جذاب آموزش داده شود.

3. در انتخاب دوست و هم‏نشين براي كودك بايد دقت كرد؛ زيرا دوست، تأثير زيادي بر روحيه و رفتار كودك مي‏گذارد.

4. در انتخاب رشته تحصيلي و نوع شغل، استعداد و علاقه كودك بايد شناخت كافي به وجود آيد و با برگزيدن معلماني شايسته، محيط مناسبي براي يادگيري فراهم شود.

5. با آغاز مرحله نوجواني، بايد مسائل اعتقادي همراه با استدلال قانع كننده آموزش داده شود تا نوجوان به هويت مناسبي دست يابد.

6. در آموزش ديني بايد به تفاوت‏هاي روحي و جسمي دختران و پسران توجه كرد.

7. براي جلوگيري از تهاجم‏هاي ضدديني، پس از ياد گرفتن شغلي مناسب، بايد به ازدواج انديشيد.

فصل دوم: عوامل شكل‏گيري هويت ديني از ديدگاه اسلام

 

تعامل وراثت و محيط

از آموزه‏هاي اسلام چنين برمي‏آيد كه وراثت و محيط، نقش بسيار مهمي در پرورش انسان دارند. با وجود كنش متقابلي كه ميان جنبه‏هاي ارثي و عوامل محيطي وجود دارد، اين تعامل هميشه تعيين‏كننده نيست. به عبارت ديگر، اين دو عامل هر قدر هم مؤثر باشند، نمي‏توانند اراده و اختيار را در انجام كار از انسان سلب كنند. ازاين‏رو، آنچه در اين ميان تعيين‏كننده به شمار مي‏آيد، اراده و اختيار شخص است. براي نمونه، به موحد بودن حضرت ابراهيم عليه‏السلام مي‏توان اشاره كرد. ايشان با اينكه در خانواده و محيطي بت‏پرست پرورش يافته بود، ولي با اراده راسخ و كمك خداوند توانست به توحيد ناب دست يابد و در اين راه، از همه آزمايش‏هاي الهي سربلند بيرون آيد. در قرآن مجيد به اين نكته اشاره مي‏شود كه خداوند، حضرت ابراهيم را با وسايل گوناگوني آزمود و او توانست به خوبي از عهده آزمايش‏ها برآيد.1

دانشمندان غربي در مسئله تأثير وراثت و محيط در رفتار انسان به سه گروه تقسيم مي‏شوند: بعضي از آنها بر اهميت نقش وراثت تأكيد مي‏كنند كه به آنها نضج‏گرايان2 مي‏گويند. بعضي ديگر، تجربه افراد و اثرپذيري از محيط را در شكل‏گيري شخصيت مؤثر دانسته‏اند كه به محيط‏گرايان3 معروفند.گروه سوم هم به تعامل و نقش مؤثر وارثت و محيط معتقدند و نقش آن دو را در اثرگذاري بر رفتار انسان‏ها يكسان مي‏دانند. اين ديدگاه سوم با آموزه‏هاي اسلام بيشتر سازگار است.

با گذشت زمان، دانشمندان گوناگوني به اين تعامل اشاره كرده‏اند. وود ورث،4 تأثير وراثت و محيط در رشد و تكامل موجود زنده و رفتار او رابه مساحت مستطيل كه از ضرب طول و عرض آن به دست مي‏آيد، تشبيه مي‏كند. وي معتقد است: «رشد و تكامل موجود زنده = زمان × محيط × وراثت: T = D× F ×H ».5

درباره موضوع هويت كه جزئي از بحث شخصيت به شمار مي‏آيد، همين مسئله مطرح مي‏شود كه بايد با تقويت جنبه‏هاي مثبت ذاتي و فراهم آوردن محيطي سالم، كودكان و نوجوانان را در به دست آوردن هويتي مطلوب ياري داد.

1. بقره: 124.

2. Develofmentalists.

3. Environmentalists.

4. Woodworth.

5. روان‏شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج 1، ص 231

1. عوامل محيطي اثرگذار بر شكل‏گيري هويت

 

الف) وضعيت خانوادگي

خانواده به عنوان اولين و كوچكترين نهاد اجتماعي شدن در انتقال ارزش‏هاي اخلاقي، اجتماعي، اعتقادي، آداب و رسوم، گرايش‏ها، آرزوها، عادت‏ها و نگرش‏ها به كودك، نقش اساسي دارد. اعضاي خانواده، به ويژه والدين، آگاهانه يا ناآگاهانه، از راه آموزش مستقيم يا الگو قرار گرفتن براي كودكان و نوجوانان، در شكل دادن شخصيت و رفتارشان نقش مهمي ايفا مي‏كنند. مسئوليت پدر و مادر در برابر فرزندان به قدري مهم است كه امام سجاد عليه‏السلام از خداوند درخواست كمك مي‏كند: «أعِنّي عَلي تَرْبِيَتِهِمْ و تأديبِهِمْ وَ بِرِّهِمْ؛ خدايا! مرا در پرورش و ادب كردن و نيكي كردن به آنها ياري فرما».1

اگر والدين بتوانند به نيازهاي ويژه فرزندان در دوره كودكي و نوجواني توجه كنند و محيطي سالم برايشان فراهم آورند، مي‏توان اميدوار بود كه در مرحله نوجواني و جواني، از هويت ديني مطلوب برخوردار باشند. در اين راستا، پدر و مادر بايد با ايجاد محيط عاطفي در خانواده، به عواطف و احساسات فرزندان پاسخ دهند و با تقويت ريشه‏هاي ديني و اعتماد به نفس، پايه‏هاي رشد شخصيتي آنها را محكم كنند. بررسي‏هاي صورت گرفته نشان مي‏دهد كه عواملي همچون تبعيض ميان فرزندان، خشونت، اختلاف خانوادگي، طلاق و بزه‏كاري والدين، در به وجود آمدن فرزندان بي‏هويت، نقش بسيار مهمي دارند. اين‏گونه فرزندان، در نخستين فرصت مي‏كوشند از خانواده خود جدا شوند و مسير ديگري را در پيش بگيرند. بررسي‏هاي آماري ده كشور اروپايي نشان مي‏دهد كه 88 درصد كودكاني كه به گناه و كارهاي خلاف دست مي‏زنند، از خانواده‏هاي گسسته‏اي هستند كه وضعيت نابساماني داشته‏اند.2

از جمله وظايف مهم والدين، ارزش دادن به فرزندان و تربيت صحيح آنهاست. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مي‏فرمايد: «أكْرِمُوا أوْلادَكُمْ وَأحْسِنُوا آدابَهُمْ؛ به فرزندان خود نيكي كنيد و به خوبي ادب كنيد».3

كوپر اسميت4 مي‏نويسد:

پسراني كه از عزت نفس بالايي برخوردارند، معمولاً داراي پدر و مادري هستند كه اعتماد به نفس خوبي دارند. اين نوع والدين داراي ثبات هيجاني و اتكاي به خود هستند و در پرورش و تربيت فرزندان، توافق كاملي بين آنها و فرزندانشان مشاهده مي‏شود.5

وسايل ارتباط جمعي به ويژه صدا و سيما هم در اين بخش، مسئوليت مهمي دارند. در ميان خانواده‏ها، افراد زيادي را مي‏بينيم كه از وظايف خود در برابر فرزندان هيچ اطلاعي ندارند. پس وسايل ارتباط جمعي بايد تلاش كنند سطح آگاهي خانواده‏ها را افزايش دهند. صدا و سيما مي‏تواند با تهيه فيلم‏ها و برنامه‏ها و با ظرافت كافي، والدين را در مسئوليتي كه دارند و كارهايي كه بايد انجام دهند، ياري كند.

1. صحيفه سجاديه، دعاى 25.

2. معصومه قلى بيگان، مقاله «بررسى علل بزه‏كارى در نوجوانان»، مجله اصلاح و تربيت، شهريور 1383، ش 30، ص 26.

3. ميزان الحكمه، ج10، ص 721.

4. C.Smith

5. روان‏شناسى رشد، با نگرش به منابع اسلامى، ج2، ص 855.

ب) وضعيت فرهنگي

فرهنگ عبارت است از آداب و رسوم، سنّت‏ها و كاركرد نهادهاي اجتماعي.1 فرزندي كه روزهاي پرخاطره كودكي و نوجواني را در جامعه يا گروهي مي‏گذراند، نمي‏تواند به راحتي از آموزش‏هاي آن دور بماند. در زندگي، افرادي را مي‏بينيم كه از روي عادت، رفتارهايي را هر چند نادرست، انجام مي‏دهند؛ رفتارهايي كه در فرهنگ گذشته آنان ريشه دارد. خداوند در قرآن مي‏فرمايد:

وَ اِذا قِيلَ لَهُمْ اِتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّه‏ُ قالوُا بَلْ نَتَّبِعُ ما ألْفَيْنا عَلَيْه أباءَنا أوَلَوكانَ ءاباؤُهُمْ لايَعْقِلُونَ شَيْئا وَ لايَهْتَدُونْ. (بقره: 170)

و هنگامي كه به آنها گفته شود: از آنچه خدا نازل كرده است، پيروي كنيد؛ مي‏گويند: نه، ما از آنچه پدران خود را بر آن يافتيم، پيروي مي‏كنيم. آيا اگر پدران آنها، چيزي نمي‏فهميدند و هدايت نيافتند (باز هم از آنها پيروي خواهند كرد)؟

درباره آداب و رسوم و آموزه‏هاي فرهنگي بايد دقت كرد و ديد آيا روشي كه در جامعه استفاده مي‏شود، درست است يا فقط به صورت عادت شكل مي‏گيرد. بعضي از آموزه‏هاي فرهنگي، انسان را از «خودش» دور مي‏كنند. بدين ترتيب، انسان‏ها با مشغول شدن به كارهاي بيهوده، وظيفه واقعي خود را از ياد مي‏برند. فرهنگ اصيل بايد هر چه مي‏تواند انسان را به هويت واقعي‏اش نزديك كند و براي وي اميدبخش باشد.

امام علي عليه‏السلام در مسير صفين با دهقانان شهر انبار2 روبه‏رو شد. آنان وقتي امام را ديدند، پياده شدند و پيشاپيش آن حضرت مي‏دويدند. امام فرمود: «چرا چنين مي‏كنيد؟» گفتند: «عادتي است كه به پادشاهان خود احترام مي‏گذاريم». امام علي عليه‏السلام فرمود:

به خدا سوگند! كه اميران شما از اين كار سودي نبرند و شما در دنيا با آن، خود را به زحمت مي‏افكنيد و در آخرت دچار رنج و زحمت مي‏شويد. چه زيان‏بار است رنجي كه عذاب در پي آن باشد و چه سودمند است آسايشي كه با آن از آتش دوزخ در امان باشد.3

شهيد مرتضي مطهري مي‏گويد:

فرهنگ اسلامي مانند يك سلول زنده رشد كرده و فرهنگ‏هايي را از يوناني، هندي، ايراني و غيره در خود جذب كرد و به صورت موجود جديدي با چهره و سيماي مخصوص به خود ظهور كرد. به اعتراف محققان تاريخ فرهنگ و تمدن، تمدن اسلامي در رديف بزرگ‏ترين فرهنگ‏هاي بشري قرار دارد.4

در فرهنگ الهي، هر يك از افراد جامعه نسبت به يكديگر مسئولند و بايد بي‏تفاوتي‏ها را كنار بگذارند و به ارتقاي فرهنگ خود بپردازند. در اين ميان، نقش وسايل ارتباط جمعي به خوبي نمايان مي‏شود. صدا و سيما، مطبوعات و وزارت‏خانه‏هاي مربوط بايد با شناخت كامل فرهنگ موجود در جامعه و فرهنگ اسلامي، آموزه‏هاي غلط را از ميان ببرند و ظرافت‏هاي فرهنگ الهي را جاي‏گزين كنند. در كنار آن نيز بايد بكوشند آگاهي لازم را نسبت به هجوم فرهنگ‏هاي بيگانه، در اختيار افراد جامعه قرار دهند. دشمنان با بهره‏گيري از خبرگزاري‏هاي بين‏المللي، مطبوعات، راديو و تلويزيون، فيلم‏هاي سينمايي، كالاهاي صادراتي، ابزارهاي ادبي و فن‏آوري صنعتي مي‏كوشند فرهنگ الهي را از جهان، حذف و فرهنگ مادي گرايانه خود را حاكم كنند. ابزارهاي دشمن در اين مسير بسيار قوي است. بنابراين، جامعه ما هم بايد با ابزارهاي قوي، در برابر آن ايستادگي كند.

1. منوچهر محسنى، جامعه‏شناسى عمومى، تهران، مؤلف، 1367، چ 3، ص 410.

2. اين شهر در شصت كيلومترى بغداد قرار داشت.

3. ترجمه نهج البلاغه، ص 630.

4. مرتضى مطهرى، آشنايى با علوم اسلامى، تهران، صدرا، مقدمه كتاب.

ج) تأثير گروه بر جمع و هم‏سالان

روابط اجتماعي در ايجاد هويت و چگونگي آن نقش مهمي دارد. بعضي افراد مي‏توانند با نفوذ خود از نظر شخصيتي بر ديگران اثر بگذارند. آنها مي‏توانند براي خودشان، گروه يا گروهك تشكيل دهند و به كارهاي قابل توجهي دست بزنند. اخلاق و روحيه رهبر گروه بر ديگران اثر مي‏گذارد. ديگران هم مي‏كوشند كه از آن تقليد كنند. به همين دليل، بايد بر افرادي كه كودك يا نوجوان با آنها رابطه برقرار مي‏كند، نظارت داشته باشيم.

اگر افرادي كه كودك يا نوجوان با آنها سر و كار دارد، شخصيت ناسالمي داشته باشند، در آينده‏اي نه چندان دور، شبيه همان افراد تربيت خواهد شد. بنابراين، والدين بايد توجه كنند كه فرزندانشان از همان ابتداي زندگي با چه گروهي از هم‏سالان خود هم‏نشين مي‏شوند. اگر هم‏نشين‏هاي آنان از هويت ديني برخوردار باشند، بي‏شك، از آنها اثر خواهند پذيرفت.

امام سجاد عليه‏السلام مي‏فرمايد: «مَجالِسُ الصّالِحينَ داعِيةٌ أِلَي الصَّلاحِ؛ هم‏نشيني با نيكوكاران، آدمي را به كارهاي نيك رهنمون مي‏سازد.»1 پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله نيز مي‏فرمايد: «أسْعَدُ النّاسِ مَنْ خالَطَ كِرامَ النّاسِ؛ خوش‏بخت‏ترين مردم كسي است كه با مردان بزرگ رفت و آمد كند».2

1. ميزان الحكمه، ج2، ص 61.

2. بحارالانوار، ج74، ص 185.

د) وضعيت الگودهي

يكي ديگر از عوامل مهم در شكل‏دهي شخصيت افراد، الگودهي شايسته است كه بايد مورد توجه بيشتر متوليان تربيتي قرار گيرد. آنچه از تجربه روان‏شناسان و ديگر رشته‏هاي علوم انساني مرتبط استفاده مي‏شود، آموزش از راه تقليد است كه به صورت مشاهده مستقيم و غيرمستقيم صورت مي‏گيرد.

در تقليد، فرد تقليدكننده، سخن فرد تقليد شده را همچون قلاده در گردن مي‏نهد و آن را فرا مي‏گيرد.1 به عنوان نمونه، رسانه تلويزيون براي نوزادان و كودكان در يادگيري مشاهده‏اي2 نقش بسزايي دارد و حتي امروزه در بيشترخانه‏ها بيش از 6 ساعت در شبانه‏روز الگودهي مي‏كند.3 به همين دليل، بايد از عوامل الگويي صحيح براي جهت‏دهي به هويتي مطلوب استفاده كرد و عوامل مخرب را از محيط تربيتي دور نگه داشت.

1. ناصر مكارم شيرازى و همكاران، پيام قرآن، قم، مدرسه اميرالمؤمنين عليه‏السلام، 1374، چ5، ج1، ص343.

2. observational learning.

3. روان‏شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج2، ص 566.

2. عوامل و مراحل شكل‏گيري هويت ديني در قرآن و حديث

با مطالعه كتاب‏هاي روان‏شناسي و علوم تربيتي درمي‏يابيم كه براي رسيدن به يك هدف، بايد به شكلي هماهنگ، مراحلي را پيمود؛ يعني اگر مقدمات آن هدف را به خوبي فراهم كنيم، براي رسيدن به آن هدف مي‏توان اميدوار بود. در مقابل، اگر مقدمات پيموده نشود، رسيدن به نتيجه ممكن نخواهد بود. آموزه‏هاي اسلامي هم براي رسيدن به نتيجه تربيتي و اخلاقي، همين راه را مورد توجه قرار داده‏اند. اگر بخواهيم از درخت بالا برويم، بايد از نردبان استفاده كنيم. بدون بالا رفتن از پله‏ها، رسيدن به هدف موردنظر ممكن نخواهد بود.

مراحل شكل‏گيري هويت ديني

مسيري كه اسلام براي شكل‏گيري هويت ديني مطلوب در سال‏هاي پس از بلوغ نشان مي‏دهد، از ابتداي زندگي، آغاز مي‏شود و به انتهاي نوجواني پايان مي‏يابد كه بايد اين مسير را به خوبي پيمود. اگر انسان در پيمودن اين راه موفق نباشد، با بحراني جدي در هويت ديني روبه‏رو خواهد شد. اين مسير تربيتي سه مرحله دارد كه عبارتند از: تولد تا هفت سالگي؛ هفت سالگي تا بلوغ؛ بلوغ تا پايان نوجواني. در هر يك از اين مراحل، پدر و مادر بايد با جديت به آموزه‏هاي تربيتي توجه كنند.

الف) از تولد تا هفت سالگي

نكته‏هاي تربيتي كه والدين در اين مرحله بايد بدان توجه كنند، عبارت است از:

يك ـ تفاوت نگذاشتن ميان فرزند پسر و دختر

يكي از مسائلي كه در بعضي خانواده‏ها ديده مي‏شود، فرق گذاشتن در جنسيت فرزندان است كه گاهي اختلاف‏هاي عميقي را در كانون خانواده پديد مي‏آورد. به بياني روشن، بعضي از پدرها و مادرها دوست دارند فرزند، پسر و بعضي ديگر مي‏خواهند فرزند، دختر متولد شود.

از منابع اسلامي برمي‏آيد كه نبايد ميان دختر و پسر فرق نهاد. آنچه اهميت دارد، سالم بودن فرزندي است كه متولد مي‏شود. با اين حال، برخي خانواده‏ها و به ويژه پدران بيشتر دوست دارند فرزندشان پسر باشد؛ زيرا پسر را عصاي پيري خود مي‏دانند و بر اين باورند كه پسر بيشتر مي‏تواند در كارها و مشكلات زندگي به پدر خانواده كمك رساند. در اين راستا توجه به اين نكته ضروري است كه اين ديدگاه نسبت به فرزند پسر نبايد مايه ناراحتي و دل‏خوري خانواده نسبت به تولد فرزند دختر شود. زماني كه به امام سجاد عليه‏السلام خبر متولد شدن فرزندش داده شد، پيش از آنكه از پسر يا دختر بودنش بپرسد، از سلامت او پرسيد. سپس فرمود: «ستايش خدايي را كه از من خلقي ناسالم نيافريد».1

در بعضي تعبيرها از متولد شدن فرزند دختر به نيكي ياد مي‏شود و از آن به عنوان «ريحانه»2 و الفاظي مانند آن نام برده شده است. زماني كه به پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله، تولد دختري بشارت داده شد، فرمود: «رَيْحانَةٌ رِزْقُها عَلَي اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ؛ گلي است كه روزي‏اش بر خداي متعال است».3

امام صادق عليه‏السلام هم در اين باره به جمله زيبايي اشاره كرده است كه در آن دختر و پسر با يكديگر مقايسه نشده‏اند، بلكه هر كدام صفات ويژه‏اي دارند: «دختران، حسنات و پسران، نعمت هستند؛ در حسنات، پاداش داده مي‏شود و از نعمت سؤال مي‏شود».4

اگر والدين آرزو كنند فرزندشان دختر يا پسر باشد و فرزندي بر خلاف باور آنها متولد شود، ممكن است به فرزند خود بي‏توجه باشند و نتوانند فرزندي صالح پرورش دهند. همين موضوع سبب به وجود آمدن مشكلات فراواني در روحيه فرزند و حتي در كانون خانواده مي‏شود.

دوـ گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد

براي دور ماندن از وسوسه‏هاي شيطان بايد در گوش راست نوزاد، اذان و در گوش چپ او اقامه زمزمه شود. اين كار كه در ابتداي تولد صورت مي‏گيرد، به متوليان تربيت مي‏فهماند انسان بايد از آغاز زندگي تا پايان آن، با آموزه‏هاي ديني مأنوس باشد. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهمي‏فرمايد:

كسي كه برايش فرزندي متولد شد، در گوش راستش، اذان و در گوش چپش، اقامه نماز بگويد كه همان در امان ماندن از شيطان رجيم است.5

سه ـ انتخاب نام نيك

هر موجودي در جهان هستي، نشاني دارد كه به وسيله آن شناخته مي‏شود. انسان‏ها نيز براي شناخته شدن بايد نامي داشته باشند. انتخاب نام، حقي براي كودك است كه در دنيا به رسميت شمرده شده است. نامي كه والدين انتخاب مي‏كنند، بايد كودك را به سوي ارزش‏هاي انساني و ديني راهنمايي كند؛ زيرا هميشه همراه او است. امام موسي كاظم عليه‏السلاممي‏فرمايد:

نخستين كار خوبي كه شخص براي فرزندش انجام مي‏دهد اين است كه نام نيك روي او بگذارد. پس هر يك از شما بايد نام فرزندش را نيكو قرار دهد.6

نام‏هاي نامناسب و بيهوده، به روحيه فرزند آسيب مي‏زند. اولين آسيب اين است كه بعضي نام‏ها مي‏توانند زمينه گناه را در جامعه فراهم سازند. براي نمونه، مايه تحقير، تمسخر، غيبت، سرزنش، فحش و بدگويي شود. آسيب ديگر اين است كه روابط ميان افراد را تيره و برادري و همدلي را خدشه‏دار مي‏سازد. سومين آفت را مي‏توان شكل‏گيري نوعي فرهنگ گرايش به اين‏گونه نام‏ها در جامعه دانست كه مي‏تواند سرچشمه ناهنجاري‏هاي رفتاري و اجتماعي بيشتر باشد. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله، نام‏هاي زشتي را كه به بعضي مردها و شهرها نسبت داده مي‏شد، تغيير مي‏داد.7

بهترين نام‏هايي كه مي‏تواند يادآور ارزش‏هاي ديني باشد و انسان را در همه عمر به ياد هويت اصلي‏اش بيندازد، نام‏هاي پيشوايان ديني است. به عنوان نمونه مي‏توان نام‏هاي محمد، احمد، علي، حسن، حسين، جعفر، فاطمه و مانند اينها را براي فرزندان انتخاب كرد. امام محمدباقر عليه‏السلاممي‏فرمايد:

زماني كه شيطان بشنود كسي صدا مي‏زند اي محمد يا اي علي، مانند سرب آب مي‏شود، ولي اگر بشنود كسي با نام دشمني از دشمنان ما، صدا مي‏زند، به خود حالت نشاط مي‏گيرد.8

در بعضي ديگر از روايات، بهترين نام‏ها، نامي است كه بندگي خدا را برساند.9

چهار ـ اثر شير مادر بر روح نوزاد

غذايي كه انسان استفاده مي‏كند، همان‏گونه كه مايه رشد بدن مي‏شود، در روح و روان هم اثر مي‏گذارد. شيري كه نوزاد از آن تغذيه مي‏كند، در آينده‏اش هم اثر دارد. اگر از مادر يا دايه‏اي پاك و دين‏دار شير بخورد، پايه‏هاي رشد و تعالي معنوي او استحكام مي‏يابد، ولي اگر آن فرد، دين‏دار نبوده يا ويژگي‏هاي نامناسبي داشته باشد، پايه‏هاي تباهي نوزاد شكل مي‏گيرد. وقتي از مادر شيخ مرتضي انصاري، دليل دست‏يابي پسرش به مقام والاي اجتهاد را پرسيدند، پاسخ داد هيچ‏گاه بدون طهارت و وضو به فرزندش شير نداده است.10

رسول اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مي‏فرمايد: «أُنْظُروُا مَنْ يُرْضِعُ اَوْلادَكُمْ فَاِنَّ الْوَلَدَ يَشُبُّ عَلَيْهِ؛ دقت كنيد كه چه كسي به فرزندتان شير مي‏دهد؛ همانا فرزند با آن رشد مي‏كند.»11 روايتي ديگر، اهميت انتخاب فردي مناسب براي شير دادن نوزاد را مانند اهميت انتخاب همسر براي ازدواج مي‏داند و در ادامه اشاره مي‏شود كه شير، طبع انسان را تغيير مي‏دهد.12 البته نبايد پنداشت كه فقط تغذيه همين دوره در روح انسان اثر مي‏گذارد، بلكه چگونگي نوع تغذيه در طول زندگي بسيار اهميت دارد. غذايي كه از راه نادرست به دست مي‏آيد، به مرور زمان، انسان را از گرايش به مسائل ديني دور مي‏كند و مقدمات كارهاي حرام را فراهم مي‏آورد.

پنج ـ تربيت ديني فرزندان

مي‏دانيم كه در يك زندگي مشترك، فقط زن و مرد براي داشتن يا نداشتن فرزند تصميم مي‏گيرند. در اين ميان، اراده فرزندي كه متولد مي‏شود، دخالتي ندارد. بنابراين، والدين بايد با آگاهي از وظايف تربيتي، محيطي مناسب براي تربيت ديني فرزندان خود به وجود آورند و آنها را از رو آوردن به كارهاي ضد ديني بازدارند.

در قرآن مجيد چنين آمده است: «يا أيُّهَا الَّذينَ امَنُوا قُوْا انْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ نارا...؛ اي كساني كه ايمان آورديد! خودتان و خانواده‏تان را از آتش (دوزخ) نگه داريد». (تحريم:6)

براساس پژوهش‏هاي دانشمندان گوناگون، بيشترين نابساماني‏هاي اخلاقي و رفتاري در بزرگ‏سالي، به سبب برخورد نادرست با كودك در دوران اوليه رشد و آغاز سال‏هاي زندگي است. در اين باره، متوليان تربيتي براي شكل‏گيري هويت ديني بايد از ابتداي زندگي نوزاد، كار خود را آغاز كنند. مردي از رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهپرسيد: «حق پسرم چيست؟» فرمود: «اسمش را نيكو گرداني و به نيكي ادب كني و جايگاه مناسبي برايش برگزيني».13

متأسفانه بعضي از والدين مي‏پندارند كه فرزندشان فقط به امكانات مادي و رفاهي نيازمند است و به تربيت او توجهي ندارند. پيش از اينكه فرزندي در خانواده‏اي متولد شود، پدر و مادر بايد بينديشند كه آيا مي‏توانند فرزندي صالح پرورش دهند يا خير. آنها بايد با مطالعه كتاب‏هاي مربوط، آموزش از راه رسانه‏هاي ارتباط جمعي يا شركت در كلاس‏هايي در اين زمينه، با وظايف خود آشنا شوند تا در موقعيت‏هاي مناسب، درست عمل كنند. در غير اين صورت، در تصميم خويش مبني بر بچه‏دار شدن بايد تجديدنظر كنند.

شش ـ ابراز محبت به فرزند

گرايش كودك به پذيرش فرمان‏هاي ديني، زماني روي مي‏دهد كه كودك در خود شخصيتي احساس كند. در اين ميان، اظهار محبت، دوستي و رفاقت، در شكل‏گيري شخصيت، نقش مهمي دارد. وقتي كودك با رفتارهاي مناسب روبه‏رو شود، با شخص، رابطه عاطفي برقرار مي‏كند و آموزه‏هاي ديني را از او مي‏پذيرد، ولي اگر والدين و مربيان نتوانند محبت و دوست داشتن خود را به كودك نشان دهند، از كارآيي تربيت ديني كاسته مي‏شود. در ضمن، اين روش سبب خشنودي خداوند هم خواهد شد و والدين هم از ثواب و محبت الهي برخوردار مي‏شوند. امام صادق عليه‏السلاممي‏فرمايد: «اِنَّ اللّه‏َ لَيَرْحَمُ لِعَبْدٍ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ؛ همانا خداوند به بنده‏اش رحم مي‏كند، به دليل اينكه فرزندش را بسيار دوست دارد».14

در بعضي از روايت‏ها، به روش اظهار محبت مانند بوسيدن و شاد كردن فرزندان اشاره شده است. امام صادق عليه‏السلاممي‏فرمايد:

هر كسي فرزندش را ببوسد، خدا براي او يك كار نيك مي‏نويسد و هر كه او را شاد كند، خدا در روز قيامت او را شاد مي‏كند... .15

وقتي كودك از پدر و مادر خود محبتي مي‏بيند، در خودش ارزش و شخصيتي مي‏يابد كه سبب افزايش ارتباط عاطفي ميان آنها مي‏شود. در اين روش تربيتي، بايد از ظرافت‏هاي گوناگون استفاده كرد. براي نمونه مي‏توان در جمع‏هاي خانوادگي و دوستان، كودك را به خاطر انجام كاري پسنديده ستود. با گذشت زمان، اين نوع برخورد سبب مي‏شود تا كودك با شعف و علاقه‏مندي، آموزه‏هاي ديني مورد توجه پدر و مادر را بپذيرد.

متأسفانه بعضي از نوجوانان و جواناني كه از دوران كودكي خود، خاطره‏هاي خوشي ندارند و شخصيت آنها به خوبي شكل نگرفته است، با كوچك‏ترين برخوردي، از راه درست منحرف مي‏شوند و هويت ديني خود را فراموش مي‏كنند. اگر والدين بتوانند علاقه و محبت خود را به فرزندان نشان دهند و آنها را به انجام كارهاي نيك تشويق كنند، كودكان مي‏توانند افزون بر يادگيري مسائل ديني و اخلاقي به آنها پاي‏بند باشند و از ارزش‏هاي ديني دفاع كنند. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهمي‏فرمايد:

پنج چيز است كه تا لحظه مرگ ترك نمي‏كنم...(يكي از آنها) سلام كردن بر كودكان است تا اينكه پس از من در ميان مردم به صورت سنّت باقي بماند.16

هفت ـ توجه به بازي كودكان

كودكان براي تخليه انرژي خود به جنب‏وجوش و بازي‏هاي گوناگون نياز دارند. اگر والدين و مربيان با روش‏هاي سخت‏گيرانه، جلو فعاليت و بازي آنان را بگيرند، آنها منزوي مي‏شوند و خواهند كوشيد در نبود والدين و مربيان، به بازي بپردازند. اين جاست كه كودكان در وجود خودشان نسبت به پدر و مادر يا مربي احساس تنفّر مي‏كنند و از عمل كردن به سفارش‏هاي ديني و اخلاقي مي‏پرهيزند. اين‏گونه كودكان شايد در ظاهر، آموزه‏هاي ديني را اجرا كنند، ولي هويت ديني به صورت عميق و نهادينه شكل نمي‏گيرد. بنابراين، بايد با توجه به نيازهاي جسمي و روحي كودكان در اين سال‏ها، امكانات لازم را براي پرداختن به بازي‏هاي گوناگون فراهم كرد. بعضي از روايت‏ها، بازي كردن كودكان را نشانه صبر و شكيبايي آنها در بزرگ‏سالي مي‏دانند. امام موسي كاظم عليه‏السلاممي‏فرمايد: «شايسته است كودك به هنگام خردسالي، بازيگوش باشد تا در بزرگ‏سالي، صبور و شكيبا شود».17

در بعضي ديگر از روايت‏ها به اين مسئله اشاره شده كه بازيگوشي كودك به هنگام خردسالي، نشانه زيادي عقل او در بزرگ‏سالي است.18

والدين و مربيان مي‏توانند بعضي آموزه‏هاي ديني را در هنگام بازي، به كودكان آموزش دهند كه بايد با روشي جذاب و بدون سخت‏گيري همراه باشد.

هشت ـ كودكي كردن با كودكان

پدر و مادري كه فرزندشان در مرحله كودكي قرار دارد، بايد خودشان در رويارويي با آنها كودكي كنند. بدين‏گونه مي‏توانند به نيازهاي آنان پي ببرند و رابطه عاطفي عميقي ميان خود و فرزندشان برقرار سازند. امام صادق عليه‏السلاممي‏فرمايد: «مَنْ كانَ عِنْدَهُ صَبِيٌّ فَلْيَتَصابَّ لَهُ؛ كسي كه كودكي دارد، بايد برايش كودكي كند».19

در اين ميان، مي‏توان با درك نيازهاي كودك و ايجاد رابطه عاطفي، زمينه رشد و يادگيري مسائل ديني را به خوبي فراهم كرد. كودكاني كه به والدين خود اعتماد مي‏كنند، باورها و آموزش‏هاي آنها را هم به راحتي مي‏پذيرند.

نه ـ چگونگي تنبيه كودكان

اگر كودكي به كارهايي دست بزند كه سبب نارضايتي والدين و مربيان شود، بهترين برخورد با او چيست؟ در پاسخ به اين پرسش، بايد به اين نكته توجه كرد كه تنبيه كودكان با تنبيه بزرگ‏سالان متفاوت است. اگر متوليان تربيتي كودك به تنبيه بدني روي آورند، طولي نمي‏كشد كه حالت دور شدن از آنها در او شكل مي‏گيرد و سبب رفتارهاي نادرست ديگري مي‏شود. براي نمونه، كودكاني كه با تنبيه نامناسبي روبه‏رو مي‏شوند، مي‏كوشند از آموزه‏هاي ديني سرپيچي كنند و گاهي بر خلاف خواسته خود، آن را انجام دهند. امام موسي كاظم عليه‏السلام درباره تنبيه كودكان اين روش را پيشنهاد مي‏كند: «لا تَضْرِبْهُ وَ اهْجُرْهُ وَ لا تُطِلْ؛ او را نزن و از خودت دور كن و قهرت طول نكشد».20

ده ـ آموزش تدريجي مسائل ديني

كودكان در هفت سال اول زندگي بايد تا حد زيادي آزاد باشند تا جايي كه در روايت‏ها از اين حالت به عنوان سروري، پادشاهي21 و مانند آن ياد شده است. بنابراين، نبايد براي عمل به مسائل ديني با سخت‏گيري‏هاي بي‏مورد، آنها را در تنگنا قرار داد، بلكه بايد با روش‏هاي جذاب، مقدمات آموزش و عمل به بعضي مسائل ديني را فراهم كرد.

در روايتي درباره آموزش بعضي مسائل ديني به صورت روشمند چنين آمده است:

وقتي كودك به سه سالگي رسيد، از او بخواهيد كه هفت مرتبه «لااله‏الاّاللّه‏» بگويد. سپس او را به حال خود رها كنيد تا به سن سه سال و هفت ماه و بيست روز برسد. در اين هنگام به او آموزش دهيد كه هفت مرتبه «محمد رسول اللّه‏» بگويد و سپس تا چهار سالگي او را آزاد بگذاريد. در اين هنگام از او بخواهيد كه هفت مرتبه «صَلَّي اللّه‏ُ عَلَيْهِ وَ الِه» را تكرار كند. سپس تا پنج سالگي درنگ كنيد. در اين وقت اگر كودك دست راست و چپش را تشخيص داد، او را برابر قبله قرار دهيد و سجده را به او بياموزيد. در سن شش سالگي، ركوع و سجود و ديگر اجزاي نماز را به او آموزش دهيد. وقتي هفت سال او تمام شد، به او بگوييد دست و صورت خود را بشويد و به تدريج، وضو گرفتن را به او بياموزيد و به نماز خواندن واداريد.22

1. بحارالانوار، ج21، ص 412.

2. در لغت به معنى گل آمده است.

3. بحارالانوار، ج 104، ص 97.

4. محمدبن حسن حر عاملى، وسائل الشيعه، نرم‏افزار مركز تحقيقات علوم اسلامى، ج 21، ص 365.

5. همان، ص 406.

6. همان، ص 389.

7. همان، ص 390.

8. همان، ص 393.

9. همان، ص 391.

10. محمدعلى كريمى‏نيا، الگوهاى تربيت اجتماعى، قم، انتشارات پيام مهدى، 1377، چ1، ص 36.

11. ميزان الحكمه، ج4، ص 138.

12. همان.

13. همان، ج10، ص 720.

14. همان، ص699.

15. وسائل الشيعه، ج21، ص 475.

16. بحارالانوار، ج16، ص 98.

17. همان، ج60، ص 361.

18. همان، ج 14، ص 378.

19. وسائل الشيعه، ج 21، ص 486.

20. همان، ج104، ص 99.

21. ميزان الحكمه، ج10، ص 722.

22. وسائل الشيعه، ج21، ص 474.

ب) هفت سال دوم زندگي

هفت سال دوم زندگي، بهترين دوره‏اي است كه مي‏توان با يك برنامه تربيتي منظم و دقيق، قدم‏هاي مؤثري جهت شكل‏گيري هويت ديني برداشت. در اين مرحله است كه كودك را بنده1 و خادم2 مي‏نامند. شايد مقصود از آن، پيروي كودك از والدين خود باشد. همان‏گونه كه خدمت‏گزار از دستورهاي سرور خود اطاعت مي‏كند، در اين دوره هم آموزش‏هاي پدر و مادر بر كودك اثر مي‏گذارد. امام صادق عليه‏السلاممي‏فرمايد:

در شش سال اول زندگي، كودك را آزاد بگذار و رهايش كن و در هفت سال بعد، او را تحت تربيت و تأديب خودت قرار بده. اگر در اين دوره، فردي درست‏كار و صالح شد و درس‏هاي تربيتي تو را پذيرفت، خوب تربيت شده است وگرنه رهايش كن.3

از اين روايت دريافت مي‏شود كه هفت سال دوم زندگي در رشد و تعالي انسان اهميت فراوان دارد. متوليان تربيتي كودك در هفت سال دوم بايد با برنامه‏هاي دقيق و كامل، همراه با ظرافت‏هاي روان‏شناختي، به آموزش ديني آنها بپردازند.

يك ـ آموزش مسائل ديني

والدين بايد وظايف ديني پس از سن تكليف را آرام آرام براي كودك بيان كنند تا با اجراي گاه و بي‏گاه آن، زمينه انجام آن در سال‏هاي آينده فراهم شود. يكي از آن مسائل، آموزش طهارت به كودك است. كودك بايد بداند در اين سن از او انتظار مي‏رود كه خودش را پاكيزه نگه دارد.4

در هفت سالگي بايد با ايجاد زمينه مناسب، خواندن نماز را به كودك آموزش داد. در اين كار مي‏توان از روش تشويق يا تقويت بهره گرفت؛ به اين معني كه پس از آموختن قسمتي از نماز، بايد زمينه رسيدن به علاقه‏هاي سالم او را فراهم كرد. در روايتي آمده است: «عَلِّمُوا أوْلادَكُمْ الصَّلاةَ اذا بَلَغُوا سَبْعا؛ به فرزندانتان زماني كه به هفت سالگي رسيدند، نماز خواندن را آموزش دهيد».5

يكي ديگر از مسائلي كه در منابع اسلامي بر آن تأكيد مي‏شود، آموزش روزه‏داري است كه در اين مسئله هم بايد با نرمي و ظرافت كامل به آموزش پرداخت. در روايتي از معصوم عليه‏السلام چنين آمده است:

همانا ما كودكان خود را به روزه دستور مي‏دهيم زماني كه هفت ساله شدند، البته به آنچه طاقت دارند به اندازه نصف روز يا بيشتر يا كمتر از آن. پس هنگامي كه تشنگي و گرسنگي بر آنها غلبه كرد، افطار مي‏كنند. پس شما فرزندانتان را به روزه دستور دهيد، زماني كه به نه سالگي رسيدند، به آنچه طاقت دارند. پس زماني كه تشنگي بر آنها چيره شد، افطار كنند.6

دو ـ فراگيري دانش

كودكان معمولاً در هفت سالگي در محيط‏هاي آموزشي، دانش‏هايي را فرامي‏گيرند كه در تمام كشورها وجود دارد. البته نبايد تصور كرد كه دانش در همين نوع خلاصه مي‏شود، بلكه علم واقعي، علمي است كه انسان را در عقايد ديني استوار سازد و از تهاجم‏هاي ضد ديني دور كند. آنچه در بعضي روايت‏ها مورد تأكيد قرار گرفته، اين است كه پيش از تهاجم آموزه‏هاي باطل، بايد به آموزش مسائل ديني و اعتقادي پرداخت.7

سه ـ پرهيز از اجبار و توجه به استعدادها

يكي از ظرافت‏هاي آموزش، توجه به زمان و شرايط يادگيري است. آموزش كودكان بايد زماني صورت گيرد كه شوق و علاقه آن وجود داشته باشد. حضرت علي عليه‏السلامدر نهج البلاغه مي‏فرمايد:

دل‏ها را روي آوردن و پشت كردني است. پس آن‏گاه دل‏ها را به كاري واداريد كه روي آوردني و علاقه‏مند است؛ زيرا اگر به اجبار او را به كار واداري، كور مي‏شود.8

واداشتن كودك به انجام كار، به ويژه در مسائل ديني اشتباهي است كه جبران آن مشكل خواهد بود. اسلام هرگز مردم را به پذيرش دين مجبور نمي‏كند، بلكه به تبيين و شناخت راه مستقيم مي‏پردازد كه در بعضي آيه‏هاي قرآن مجيد به آن اشاره شده است.9 حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: «... و من نمي‏توانم شما را به راهي كه دوست نداريد، اجبار كنم».10

بهترين كار در آموزش كودكان، استفاده از روش‏هايي مانند تشويق و ياري رساندن به كودكان در فراگيري مسائل ديني است. شهيد مطهري در كتاب سيري در سيره نبوي درباره اين موضوع مي‏نويسد:

تاريخ مي‏نويسد وقتي پيغمبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله، معاذبن جبل را براي دعوت مردم به يمن فرستاد به او چنين توصيه مي‏كند: «يا مَعاذُ بَشِّرْ وَ لاتُنَفِّرْ؛ اي معاذ! بشارت بده و متنفر نكن». براي تبليغ اسلام مي‏روي، كارت بشارت دادن و تشويق باشد. كاري كن كه مردم مزاياي اسلام را درك و از روي ميل و رغبت به اسلام گرايش پيدا كنند. پيامبر نفرمود: «ولا تُنْذِرْ»: انذار نكن؛ چون انذار كردن جزو برنامه‏هايي است كه قرآن دستور داده است. نكته‏اي كه پيغمبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله اشاره كرد اين است كه كاري نكن كه مردم را از اسلام فراري بدهي و متنفر كني.11

يكي ديگر از نكته‏هاي مهم، توجه به تفاوت‏هاي فردي در كودكان است. پيش از هر چيز بايد علاقه و استعداد آنها را بسنجيم و پس از آن، روشي را كه با روحيه آنان متناسب است، برگزينيم. هر يك از انسان‏ها در خود جهاني دارد كه او را از ديگري متمايز مي‏كند. به اين موضوع در آموزش بايد توجه كرد.

چهار ـ عدالت ميان فرزندان

تبعيض والدين و مربيان در حق كودكان، بسيار مهم است. كودكي كه در كانون خانواده و محيط‏هاي تربيتي شاهد تبعيض باشد، ناخودآگاه، دچار رفتارهاي نامناسبي مانند حسادت، بي‏احترامي به والدين و مربيان، دروغ و غير اينها مي‏شود و مي‏كوشد با انجام دادن كارهايي در ظاهر، اين تبعيض‏ها را حذف كند. كودكاني كه در معرض تبعيض قرار مي‏گيرند، در نخستين گام مي‏كوشند از آموزه‏هاي ديني سرپيچي كنند. رسول اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهوقتي ديد مردي يكي از دو فرزند خود را بوسيد، فرمود: «بايد بين آن دو مساوات برقرار شود».12

در روايت ديگري چنين آمده است:

اِعْدِلُوا بَيْنَ اَولادِكُمْ فِي النَّحل كَما تُحِبُّونَ أَنْ يَعْدِلُوا بَيْنَكُمْ فِي البِرِّ واللُّطْفِ؛13

در هديه دادن به فرزندان، عدالت را رعايت كنيد، همان‏گونه كه دوست داريد در نيكي و لطف ميان شما عدالت برقرار شود.

پنج ـ جدا كردن بستر خواب فرزندان

ريشه‏هاي بعضي از انحراف‏هاي دوران بلوغ، در كودكي شكل مي‏گيرد. دين اسلام براي مقابله با انحراف‏هاي دوران بلوغ و پس از آن، به رهنمودهايي اشاره مي‏كند. يكي از آنها، جدا كردن بستر خواب فرزندان در هفت سالگي است. اين روش سبب مي‏شود كه كودكان از بعضي مسائل دور بمانند. رسول اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهمي‏فرمايد: «زماني كه فرزندانتان به هفت سالگي رسيدند، بستر خواب آنها را جدا كنيد».14

امام صادق عليه‏السلام در جدا كردن بستر خواب كودكان به ده سالگي اشاره مي‏كند: «بستر خواب پسربچه با پسربچه، پسربچه با دختربچه، دختربچه با دختر بچه در ده سالگي جدا شود».15

شش ـ توجه والدين به مسائل زناشويي

يكي ديگر از موضوع‏هايي كه مراعات نكردن آن سبب انحراف‏هاي دوران بلوغ مي‏شود، روابط ميان والدين است. مسائل زناشويي بايد به دور از چشم كودكان صورت گيرد. والدين يا هر كسي كه در كنار كودك است، بايد با دقت در روابط خود و همسرش، به آموزه‏هاي اسلام در اين زمينه توجه كند. ابراز محبت و الفاظي كه ميان دو طرف رد و بدل مي‏شود، بايد به شيوه‏اي درست صورت گيرد.

كودكان در اين دوره با بعضي مسائل آشنا مي‏شوند و مي‏كوشند هر چه بشتر آنها را بشناسند. براي رسيدن به اين هدف نيز از هر فرصتي استفاده مي‏كنند كه در نهايت آنها را در دام شيطان گرفتار مي‏كند. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مي‏فرمايد:

به خدا سوگند! اگر مردي با زن خود آميزش كند، در حالي كه در خانه كودكي بيدار باشد، آنها را ببيند و صحبت‏هايشان را بشنود، آن كودك هيچ‏گاه رستگار نمي‏شود. چه پسر باشد يا دختر، به كارهاي نامشروع رو مي‏آورد.16

1. بحارالانوار، ج104، ص 95.

2. ميزان الحكمه، ج10، ص 722.

3. وسائل الشيعه، ج21، ص 473.

4. ميزان الحكمه، ج1، ص 75.

5. همان، ج 10، ص 722.

6. همان، ج10، ص722.

7. همان، ص 721.

8. ترجمه نهج البلاغه، ص 671.

9. انسان:3؛ بقره: 256؛ كهف: 7.

10. ترجمه نهج البلاغه، ص 431.

11. مرتضى مطهرى، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1378، چ5، ج16، صص 155ـ 157.

12. ميزان الحكمه، ج10، ص 707.

13. همان، ص 706.

14. بحارالانوار، ج 104، ص 96.

15. همان، ص200.

16. وسائل الشيعه، ج20، ص 133.

ج) دوره نوجواني

دوره نوجواني، مهم‏ترين مرحله در مسير شكل‏گيري هويت ديني به شمار مي‏رود. فرد در اين سال‏ها درباره خودش، جهاني كه در آن زندگي مي‏كند و روش زندگي مي‏انديشد و پرسش‏هايي در ذهن خود مي‏پروراند: من كيستم؟ در دنيا به دنبال چه هستم؟ از چه روشي در زندگي استفاده كنم؟ آيا دين‏داري روش مناسبي است؟

همان‏گونه كه بيان شد، اگر انسان بتواند از دوره كودكي با شناخت و عمل به دين، رنگ مذهبي به زندگي‏اش ببخشد، مي‏توان انتظار داشت كه در دوران بلوغ، همان مسير را ادامه دهد. البته به شرط اينكه در دوره‏هاي پيش با موفقيت عمل كرده باشد. در اين مرحله بايد به نكته‏هايي متمايز از مراحل گذشته توجه كرد.

يك ـ توجه به تفاوت اين دوره با دوره‏هاي گذشته

دوره كودكي با نوجواني تفاوت‏هاي بسياري دارد كه متوليان تربيتي بايد به آن توجه كنند. در مرحله گذشته، كودك از والدين و مربيان در انجام وظايف ديني، تقليد و از فرمان‏هاي آنها پيروي مي‏كرد. پيش گرفتن اين شيوه به اين دليل بود كه خود را در نظرشان خوب جلوه دهد، ولي در دوره نوجواني، تقليدهاي گذشته تكرار نمي‏شود. نوجوان مي‏خواهد انفرادي فكر كند و به نتيجه مطلوب دست يابد. اگر نوجوان در كودكي با آموزش صحيحي تربيت شده باشد، با مسائلي كه معمولاً نوجوانان با آن درگير هستند، به آساني روبه‏رو مي‏شود و به مسير انحراف كشيده نخواهد شد. وگرنه والدين بايد به تبيين آموزه‏ها بپردازند تا او را از سردرگمي درآورند. بنابراين، توجه به تفاوت اساسي اين دوره با دوره‏هاي پيش، شرط اساسي گذشتن از بحران نوجواني است.

دو ـ نوجوان به عنوان وزير و مشاور

با وارد شدن كودك به دوره جديد، بايد با توجه به حس استقلال‏خواهي نوجوان، او را به عمل به آموزه‏هاي آموخته شده تشويق كرد و به او ارزش و اعتبار بخشيد. بايد با مسئوليت‏دهي، نوجوانان را در كارها دخالت داد و از آنها نظرخواهي كرد. در اين ميان، مي‏توان با جهت‏بخشي مسئوليت‏ها در زمينه‏هاي ديني، در شكل‏گيري هويت به آنها كمك كرد.

رسول اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مي‏فرمايد: «.. و فرزند در هفت سال سوم زندگي، وزير است... .»1 بنابراين، بايد فرزند را با پرورش در زمينه‏هاي ديني در دوره كودكي به سطحي رساند كه بتوان از او به عنوان وزير و مشاور استفاده كرد. در اين هنگام، هويت ديني شكل گرفته در نوجوان، با تهاجم‏هاي گوناگون تغيير نمي‏يابد و نوجوان در مقابل آنها مبارزه مي‏كند. حضرت علي عليه‏السلاممي‏فرمايد: «علم‏آموزي در كودكي به منزله نوشتن (حكاكي) روي سنگ است».2

سه ـ ياري كردن نوجوان در شناخت

بايد به نوجوان كمك كرد كه توانايي، استعداد، علاقه و حتي ضعف‏هاي خود را بشناسد و در كنار آن، معلوماتي درباره جهان هستي به دست آورد. او بايد بداند كه از كجا آمده، در كجا قرار دارد و به كجا مي‏رود. اگر بتواند خود و جهان هستي را به خوبي بشناسد و از آن به وجود خالق هستي پي ببرد، مي‏توان اميدوار بود كه زندگي خود را با رنگ الهي بيارايد. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهمي‏فرمايد: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ؛ كسي كه خود را شناخت، در واقع، خدايش را هم شناخت».3

والدين و مربيان بايد با فراهم آوردن زمينه‏هاي تحقيق و جست‏وجو براي آنها، ياري‏شان دهند. براي نمونه، بعضي كتاب‏هاي مفيد را تهيه كنند يا آنها را با كارشناسان آشنا سازند و در خانه هم فضايي فراهم كنند كه به بعضي نيازها پاسخ دهند. رسول گرامي اسلام مي‏فرمايد: «خانه‏اي كه در آن حكمت (دانش يا الگوهاي حكيمانه) نباشد، ويرانه‏اي بيش نيست...».4

چهار ـ ياري خواستن از خداي مهربان

داشتن فرزندي دين‏دار و نيكوكار، آرزوي هر پدر و مادري است.5 در مقابل، داشتن فرزندي بي‏دين و ناخلف، مصيبت بزرگي به شمار مي‏آيد.6 به همين دليل، بايد با به كارگيري امكانات گوناگون در مسير تربيت ديني فرزندان گام برداشت و اين روند هماهنگ را تا پايان ادامه داد. در اين ميان، ياري خواستن از پروردگار بزرگ، بسيار مهم است. در اين صورت است كه اين مسئوليت بزرگ براي كسي كه بر دوش او سنگيني مي‏كند، آسان مي‏شود. خداوند در قرآن مجيد مي‏فرمايد: «أُدْعُوني أسْتَجِبْ لَكُمْ؛ مرا بخوانيد تا دعاي شما را اجابت كنم». (غافر: 60)

1. بحارالانوار، ج104، ص 95.

2. همان، ج1، ص 224.

3. همان، ج2، ص 32.

4. تفسير مجمع البيان، ج1، ص 659.

5. ميزان الحكمه، ج10، ص 702.

6. همان، ص 703.

3. روش‏هاي اثرگذار بر شكل‏گيري هويت ديني

پس از بيان مراحل شكل‏گيري هويت ديني كه شامل سه مرحله اساسي بود، بايد روش‏هاي تربيت ديني را هم بيان كرد. در آيه‏ها و روايت‏ها براي اين مهم، به راه‏هايي اشاره شده كه با ظرافت‏هاي ويژه‏اي همراه است. در اين ميان، نمي‏توان از هر وسيله‏اي براي تربيت كودكان و نوجوانان استفاده كرد، بلكه بايد بر اساس ظرفيت‏هاي موجود، از روش‏هاي مناسبي بهره‏مند شد.1 يكي از روش‏هاي مؤثر در شكل‏گيري هويت ديني، چگونگي انتقال مفاهيم ديني به كودكان و نوجوانان است كه در اينجا به برخي روش‏هاي انتقال مفاهيم ديني اشاره مي‏كنيم.

1. برگرفته از: اصول و روش‏هاى آموزش مفاهيم دينى به كودكان دبستانى، على مقدسى‏پور، پايان نامه.

الف) روش قصه‏گويي

قصه در لغت به معني سرگذشت آمده است.1 در قصه، به سرگذشت فرد يا گروهي پرداخته مي‏شود كه شنيدن آن براي شنونده جذاب است. شنيدن قصه، يكي از كارهاي مورد علاقه اين دوره از رشد به شمار مي‏رود. آنها با هيجان زياد به داستان گوش مي‏دهند. قصه نه تنها پيام‏هاي مفيدي براي كودك دارد، بلكه اگر به گونه‏اي جذاب و مناسب گفته شود، كودك و نوجوان مي‏كوشند خود را با شخصيت‏هاي آن قصه همانندسازي كنند. والدين و مربيان مي‏توانند با بيان داستان‏هاي مذهبي و ديني، زمينه رشد شناختي كودك را فراهم سازند. يكي از راه‏هاي استفاده از اين سبك تربيتي، استفاده از كتاب‏هاي داستان است. كودكان با خواندن كتاب‏هاي داستاني در اين زمينه به اهداف مورد نظر دست مي‏يابند. والدين و مربيان بايد پس از بيان قصه‏هاي آموزنده، به نتيجه مورد نظر خود برسند. در اين زمينه مي‏توانند از كودك نتيجه داستان را بپرسند. با تكرار اين روش، كودك مي‏كوشد از شخصيت‏هاي مثبت داستان، تقليد و خود را به آنها نزديك كند.

در قرآن كريم و آموزه‏هاي پيامبران الهي و ائمه اطهار عليهم‏السلام از اين روش به خوبي استفاده شده است. خداوند در آيه‏اي از قرآن مجيد، به پيامبر مي‏فرمايد: «... فَاقْصُصْ القَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَّكَرُونَ؛... پس قصه‏هاي گذشته را بخوان، شايد متفكر شوند».(اعراف: 176) آنچه در بيان اين روش از قرآن به دست مي‏آيد، تفكر و پندآموزي از داستان‏هاي گذشته است.

1. فرهنگ فارسى معين، واژه «قصه».

ب) روش مشاهده مستقيم

ديدن بعضي رويدادها كه به آموزه‏هاي ديني مربوط مي‏شود، در يادگيري كودك و نوجوان تأثير فراواني دارد. آنها با ديدن آن رويدادها، بعضي از مسائل انتزاعي را بهتر درك مي‏كنند و در موقعيت‏هاي مشابه آن را به كار مي‏گيرند.

در قرآن مجيد، استفاده از اين روش يكي از راه‏هاي دست‏يابي به جهان‏بيني ديني، معرفي شده است. براي نمونه، خداوند در آيه‏اي، همگان را به مشاهده آثار رحمت الهي، مانند پديد آمدن باران و رويش گياه در زمين پس از خشكي آن فرا مي‏خواند.1 خداوند در آيه‏هاي گوناگون، انسان را به سير و سفر و ديدن آثار به جا مانده از قبيله‏هاي پيشين تشويق مي‏كند.

مشاهده اين مسائل به سبب ملموس بودن و خارج شدن از محدوده انتزاعي، نتيجه‏گيري را آسان‏تر مي‏سازد. والدين و مربيان مي‏توانند با تشكيل گروه‏هاي كوچك و بزرگ، براي اردوهاي گوناگون، به تبيين مسائل مرتبط با رشد هويت ديني بپردازند.

1. روم: 50.

ج) روش تمرين و تكرار

تكرار كردن يك گفتار يا كردار سبب مي‏شود كه فرد بتواند در موقعيت‏هاي گوناگون به راحتي آن را به ياد بياورد. اگر آموزه‏هاي ديني فقط يك بار به كودكان و نوجوانان، آموزش داده شود، فرصت كافي براي دروني شدن وجود ندارد و براي دست‏يابي به هدف مورد نظر بايد آن را تكرار كرد. يكي از قوانيني كه در مكتب رفتارگرايي به كار مي‏رود، تكرار پاداش در مقابل تكرار كاري است كه انجام مي‏شود. آنها در اين زمينه به «اصل خاموشي»1 اشارهمي‏كنند؛ به اين معني كه اگر تكرار پاداش متوقف شود، كاري كه در حال انجام است، پايان مي‏پذيرد.

اين روش در بسياري از سوره‏هاي قرآن مجيد استفاده شده است. يكي از آنها تكرار جمله «فَبِأيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَّذِبانِ»2 است كه 31 بار در سوره «الرحمن» ديده مي‏شود. در آيه‏هاي فراواني از قرآن، تعبيرها و داستان‏هاي ويژه‏اي چند بار تكرار شده‏اند كه بر اهميت آن افزوده است و ما را به آموختن و نتيجه‏گيري تشويق مي‏كند. متوليان تربيتي هم مي‏توانند با الهام از اين روش، يك مسئله مذهبي و اخلاقي را به صورت تكرار و يادآوري با روش‏ها و بهانه‏هاي گوناگون تربيتي به كار گيرند تا آموزش، به شكلي مناسب صورت گيرد.

1. Extinction.

2. پس كدام يك از نعمت‏هاى پروردگار خود را تكذيب مى‏كنيد.

د) روش الگويي

با آموزش مسائل نظري و عملي ديني به كودكان و نوجوانان، هدف خاصي در ذهن آنها ترسيم مي‏شود. آنان با فراگرفتن آموزه‏هاي ديني، به سوي هدف مورد نظر گام برمي‏دارند، ولي نمي‏توانند به تصور درستي از شخصيت آرماني‏شان دست يابند. براي جبران اين كاستي، مي‏توان الگوهاي مناسب را در برابر ديدگان آنان ترسيم كرد. با كمك روش الگويي، آموزه‏هاي ديني و چگونگي عمل به آنها را به صورت ملموس‏تري فرا مي‏گيرند. در اين مرحله، كودك، نوجوان و جوان به صورت عيني هدف خود را بازسازي مي‏كند. در قرآن مجيد چنين آمده است:

البته بايد براي شما در پيروي از خصال نيكوي پيامبر، سرمشقي پسنديده باشد. اين براي كسي است كه اميدوار باشد به خدا و روز قيامت و بسيار ياد خدا كند.(احزاب: 21)

در بعضي ديگر از آيه‏هاي قرآن، از حضرت ابراهيم1 و قوم او2 به عنوان الگو ياد مي‏شود. حضرت علي عليه‏السلامنيز در نكوهش لشكريان خود پس از جنگ نهروان كه براي نبرد با معاويه سستي مي‏ورزيدند، در قسمتي از خطبه 97 نهج البلاغه چنين فرمود:

... اي مردم! به اهل بيت پيامبرتان بنگريد؛ از آن سو كه گام برمي‏دارند، برويد. قدم جاي قدمشان بگذاريد. آنها شما را هرگز از راه هدايت بيرون نمي‏برند و به سستي و هلاكت باز نمي‏گردانند. اگر سكوت كردند، سكوت كنيد و اگر قيام كردند، قيام كنيد. از آنها پيشي نگيريد كه گمراه مي‏شويد و از آنان عقب نمانيد كه نابود مي‏گرديد.3

والدين و مربيان بايد پيش از اينكه كودك، الگوي نامناسبي را برگزيند، الگوهاي مناسب را فراروي كودكان و نوجوانان قرار دهند. كودكان بايد از الگوهايي تقليد كنند كه از يك سو براي آنها جذابيت كافي داشته باشند و از سوي ديگر، آنان را در مسير رسيدن به پروردگار و هويت ديني ياري كنند. در غير اين صورت، بايد براي يافتن الگوي مناسب‏تري در اين زمينه قدم برداشت. امام علي عليه‏السلاممي‏فرمايد:

كسي كه خود را رهبر مردم قرار داد، بايد پيش از آنكه به تعليم ديگران بپردازد، خود را بسازد و پيش از آنكه به گفتار تربيت كند، با كردار تعليم دهد؛ زيرا آن كس كه خود را تعليم مي‏دهد و ادب مي‏كند، به تعليم سزاوارتر است از آن‏كه ديگران را تعليم دهد و ادب بياموزد.4

1. ممتحنه: 4.

2. همان: 6 .

3. ترجمه نهج البلاغه، ص 181.

4. همان، ص 639.

ه) روش پرسش و پاسخ

متوليان تربيتي مي‏توانند با استفاده از روش پرسش و پاسخ، كودك و نوجوان را به تفكر درباره مسائل ديني تشويق كنند. با طرح پرسش ديني، ذهن آنها براي يافتن پاسخ مناسب، به جمع‏آوري و پردازش اطلاعات و انتخاب بهترين آنها مي‏پردازد و كم‏كم با هم‏انديشي ميان مربيان و والدين به همراه آنها، مسائل جديدي به دست مي‏آيد. اين روش، به سبب اينكه ذهن آنها را فعال مي‏كند، تعامل كودك و نوجوان را در پي دارد. همچنين روش تبيين مسائل و مفاهيم ديني به صورت سخنراني اثرگذارتر است.

در قرآن كريم هم از اين روش استفاده شده است. اين به معني آن نيست كه خداوند درباره علم پيامبر ترديد ايجاد كند، بلكه براي اينكه مخاطب را بيشتر به تفكر وادارد، از چنين روشي استفاده كرده است.1 در ميان احاديث هم گفت‏وگوهايي به چشم مي‏خورد كه به صورت پرسش و پاسخ ميان معصومين عليهم‏السلامو ديگران صورت گرفته است. در مرحله جديد مي‏توان به شبهه‏ها و پرسش‏هايي كه در ذهن كودك و نوجوان شكل مي‏گيرد، توجه و پاسخ‏هاي مناسبي را با توجه به سطح شناختي‏اش ارائه كرد.

1. ابراهيم: 10.

فصل سوم: آسيب‏شناسي هويت ديني در دوره‏هاي رشد

براي رسيدن به مرحله تكامل‏يافته هويت ديني، بايد به مراحل و جنبه‏هاي تربيتي اشاره شده توجه كرد. بي‏توجهي يا سهل‏انگاري نسبت به آموزه‏هاي ديني سبب آسيب‏هايي مي‏شود كه روند اين تكامل را متوقف مي‏كند. در اين قسمت به مهم‏ترين آسيب‏ها بر اساس دوره‏هاي ياد شده اشاره مي‏شود.

1. نام‏گذاري نامناسب

بعضي از والدين تصور مي‏كنند كه انتخاب نام فرزندان بايد براساس مُد روز صورت گيرد. به همين دليل نام‏هاي نامناسبي براي فرزندشان برمي‏گزينند كه گاهي اثر منفي نيز دارند، مانند: نام‏هاي بيگانه، ضد ارزشي، نام حيوانات، مكان‏هاي خاص، پادشاهان ستمگر گذشته و نظير آن. آنها در اين‏گونه نام نهادن‏ها، نيازهاي روحي آينده فرزندان را ناديده مي‏گيرند. نام‏هاي نامناسب، در دراز مدت، آسيب‏هاي خود را آشكار مي‏سازد.

نامي كه از نظر ظاهري، موزون و هماهنگ نيست؛ تلفظ آساني ندارد و معني خوبي نمي‏دهد، معمولاً مايه تمسخر و تحقير فرد خواهد شد. نام‏هايي مانند چنگيز، تيمور و آتيلا كه معني خوبي ندارند و براي افراد پليد، ستم‏كار و منفور به كار مي‏روند، نام‏هاي نامناسبي هستند.1 آسيب ديگري كه افزون بر احساس‏حقارت به وجود مي‏آيد، همانندسازي فرد با شخصيت‏هاي اصلي نام‏هاست. براي نمونه در بعضي موارد، اگر كسي با نام افراد ستمگر تاريخ صدا زده شود، با تكرار آن، در بعضي از مراحل زندگي، از آن افراد تقليد مي‏كند. رواج گناه در جامعه، تيره كردن روابط ميان افراد و فرهنگ گرايش به اين‏گونه نام‏ها، آسيب‏هاي ديگر نام‏گذاري نامناسب به شمار مي‏روند. در نهايت، پرشدن فضاي جامعه از تكرار تلفظ اين اسم‏هاي ناشايست و نامتعارف، نوعي تنفر عمومي از شنيدن اين‏گونه نام‏ها را به وجود مي‏آورد حتي در برخي موارد سبب رعب و وحشت خواهد شد.2 امام صادق عليه‏السلام در پيش‏گيري از نسبت دادن لقب‏هاي نامناسب مي‏فرمايد:

همانا ما فرزندانمان را در كودكي با كنيه صدا مي‏كنيم؛ به خاطر ترس از نسبت دادن نام‏هاي توهين‏آميز.3

لقب‏هاي زشت هم‏مانند نام‏هاي نامناسب، آثار نامطلوبي مانند به وجود آمدن احساس حقارت، مخدوش شدن عزت نفس، تحريم اجتماعي، جذب شدن به گروه‏هاي ناسالم، كشيده شدن به كارهاي خلاف و مانند اينها را در پي دارد. در اين موقعيت است كه از عمل به آموزه‏هاي ديني، دست مي‏كشند و به كارهاي ضد ديني روي مي‏آورند. والدين بايد از ابتداي زندگي نوزاد، با انتخاب نامي مناسب، آنها را از آسيب‏هاي احتمالي دور كنند و مانع اذيت شدن آنها در سال‏هاي آينده شوند. همچنين لازم است با لقب‏هاي شايسته‏اي، آنها را صدا كنند تا زمينه رشد صفات مناسب فراهم شود.

1. محمدرضا قائمى مقدم، روش‏هاى آسيب‏زا در تربيت از منظر تربيت اسلامى، قم، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1382، چ1، ص 26.

2. همان، ص30.

3. وسائل الشيعه، ج21، ص 397.

2. سرزنش و محبت بيش از اندازه

يكي از اصول تربيتي، تعادل در برخورد با كودكان است. محبت كردن بايد به طور منظم صورت گيرد تا سبب استحكام شخصيت شود، ولي نبايد از مرز خود بگذرد. براي نمونه، بعضي افراد همواره و در هر موردي به فرزندان محبت مي‏كنند و با تشويق‏هاي گوناگون از خط قرمز مي‏گذرند. در اين‏گونه موارد، به مرور زمان، زمينه‏هاي ايجاد تكبر و لوس شدن فرزند، فراهم و پس از آن، رشد هويت ديني مختل مي‏شود. حضرت علي عليه‏السلام در اين مورد مي‏فرمايد: «شَرُّ الْاُمُورِ الرِّضا عَنِ النَّفْسِ؛ بدترين كارها خودپسندي است.»1 آسيب‏هاي خودپسندي و تكبر هم عبارت است از: دور شدن از صفات نيك، فساد عقل، ظاهر شدن معايب و بدي‏ها، كوچك شدن نزد خداوند.2

بنابراين، سرپرستان تربيت كودك بايد با تعادل در محبت، مانع پديد آمدن خودبيني و تكبر شوند. سرزنش بي‏مورد و بيش از حد، يكي ديگر از عوامل آسيب‏زا به شمار مي‏رود. كودكي كه همواره با انتقادهاي بي‏مورد روبه‏روست، مي‏كوشد تا با هر روشي، هر چند نادرست و غير واقعي، در نگاه بزرگ‏ترها خوب جلوه كند تا تحقير به وجود آمده را جبران كند. رفته رفته با پديد آمدن نفاق در كارها، از مسائل ديني فاصله مي‏گيرد. حضرت علي عليه‏السلام درباره علت نفاق مي‏فرمايد: «نفاق مرد از خواري است كه در خودش مي‏يابد».3

1. ميزان الحكمه، ج6، ص 47.

2. همان.

3. همان، ج10، ص 151.

3. آسيب‏هاي تنبيه

يكي از مسائلي كه در رشد هويت ديني بايد مورد توجه قرار گيرد، جاي‏گزين كردن روش‏هايي به جاي تنبيه است. استفاده از اين روش در آموزش مسائل ديني، خسارت‏هاي جبران‏نشدني بر روحيه كودكان و نوجوانان بر جاي مي‏گذارد. خداوند در قرآن مجيد به اين نكته اشاره مي‏كند كه دين آوردن نبايد با اجبار باشد.1 متأسفانه بعضي از والدين در آموزش مباني ديني، از اين روش مخرب استفاده مي‏كنند و هيچ‏گاه به پي‏آمدهاي آن توجهي ندارند. حضرت علي عليه‏السلام درباره اين روش نادرست مي‏فرمايد:

همانا عاقل با ادب‏آموزي موعظه مي‏شود، ولي حيوانات پند نمي‏گيرند مگر با زدن.2

يكي از مهم‏ترين آسيب‏هاي تكرار تنبيه نادرست اين است كه فرد تنبيه شده نسبت به تنبيه‏كننده حالت دشمني و كينه‏توزي به خود مي‏گيرد.3 بدين ترتيب آموزش‏هاي ديني، اثر خود را از دست خواهد داد و حتي گاهي به رفتارهاي ضد ديني مي‏انجامد.

روان‏شناسان، اثر تنبيه را بر يادگيري بررسي كرده و به اين نتيجه رسيده‏اند كه روش تنبيه براي آموختن مناسب نيست. حتي با ارائه دلايلي، به آسيب‏هايي اشاره كرده‏اند. اسكينر4 در اين باره مي‏گويد:

1. تنبيه، آثار هيجاني نامطلوب به بار مي‏آورد.

2. تنبيه به ارگانيسم نشان مي‏دهد كه چه كار نكند، نه اينكه چه كار بكند.

3. تنبيه، صدمه زدن به ديگران را توجيه مي‏كند.

4. كودك با قرار گرفتن در موقعيتي كه بتواند رفتار قبلاً تنبيه شده خود را انجام دهد، بدون اينكه براي آن تنبيه شود، ممكن است به انجام آن رفتار وادار شود.

5. تنبيه در شخص تنبيه شده نسبت به عامل تنبيه‏كننده و ديگران، پرخاشگري را ايجاد مي‏كند.

6. تنبيه يك پاسخ نامطلوب را جانشين پاسخ نامطلوب ديگري مي‏سازد.5

البته در بعضي موارد به طور محدود مي‏توان از تنبيه استفاده كرد، ولي بايد شرايط ويژه آن رعايت شود تا آسيبي در پي نداشته باشد. براي نمونه، در هفت سالگي، نماز به كودك آموزش داده مي‏شود، ولي در ده سالگي، با سرپيچي از آن، كودك تنبيه مي‏شود.6 پيش از اينكه اين روش اجرا شود، مي‏توان از راه‏هاي درگيري همچون تغافل، تغييرچهره، تنبيه با كنايه، تذكر غيرمستقيم، تهديد، محروم‏سازي و سرزنش استفاده كرد.

والدين و مربيان بايد توجه كنند كه تنبيه براي آموزش دادن و ادب كردن است، نه تخليه رواني خودشان. آنان بايد به نكته‏هاي مهم ديگري هم توجه كنند:

1. تا حد امكان نوع تنبيه به گونه‏اي انتخاب شود كه با نوع جرم كودك سنخيت داشته باشد.

2. هنگام تنبيه، نبايد او را با ديگران مقايسه كرد.

3. از رفتار كودك، انتقاد شود، نه از خود او.

4. كودك بايد از علت تنبيه آگاه شود.

5. هيچ‏گاه كودك را با عنوان اينكه «دوستت ندارم»، تنبيه نكنيد.

6. كودك بايد احساس كند كه با تنبيه همه چيز تمام شده است.

7. هيچ‏گاه كودك را براي كاري كه توان انجام آن را ندارد، تنبيه نكنيد.

8. پيش از تنبيه، رفتار صحيح را آموزش دهيد.

9. تنبيه (بدني و غير بدني)، دشوارترين و ظريف‏ترين وسيله تربيتي است كه اجراي آن به كارداني و بردباري نياز دارد و اگر شرايط آن رعايت نشود، آثار بدي بر جاي مي‏گذارد كه جبران آن دشوار است. بنابراين، هر كسي حق ندارد از اين روش استفاده كند.7

10. بايد از شتاب‏زدگي پرهيز كرد و براي بازگشت، چراغ سبز نشان داد.

اسكينر براي حذف تنبيه به روش‏هاي ديگري اشاره مي‏كند؛ روش‏هايي مانند: تغيير شرايطي كه به رفتار نامطلوب مي‏انجامد، ايجاد دل‏زدگي در رفتار نادرست يا تغيير رفتار به مرور زمان.8

1. بقره: 256.

2. بحارالانوار، ج71، ص 327.

3. همان، ج 74، ص 165.

4.Skinner.

5. بى.آر. هرگنهان و ميتواچ.السون، مقدمه‏اى بر نظريه‏هاى يادگيرى، برگردان: على‏اكبر سيف،تهران، دوران، 1377، چ4، ص 125.

6. ميزان الحكمه، ج10، ص 722.

7. ابراهيم امينى، تعليم و تربيت در اسلام، تهران، انتشارات انجمن اوليا و مربيان، 1372، چ 1، صص 175 ـ 177.

8. مقدمه‏اى بر نظريه‏هاى يادگيرى، صص 126 و 127.

4. افراط و تفريط والدين در آموزش مسائل ديني

اولين كانوني كه متولي پرورش ديني كودكان به شمار مي‏آيد، خانواده است كه از دو ركن پدر و مادر تشكيل مي‏شود. آنها بايد پيش از اينكه صاحب فرزندي شوند، توان آموزش ديني خود را افزايش دهند. در اين راستا آنها بايد با شركت در كلاس‏هاي ويژه، مطالعه كتاب‏هاي مربوط و گفت‏وگو با كارشناسان، وظايف خود را بشناسند و با برداشتن گام‏هاي مفيدي در زمينه تربيت ديني، از آسيب‏هاي احتمالي جلوگيري كنند.

بنابر عقيده بامريند،1 والدين به سه گروه سهل‏گير2، سخت‏گير3 و مقتدر4تقسيم مي‏شوند. والدين سهل‏گير به آموزش و تربيت ديني توجه نمي‏كنند. گرچه كودكان اين نوع خانواده‏ها، استقلال فكري و عملي دارند، به سبب هرج و مرج، نوعي تزلزل روحي در اين‏گونه خانواده‏ها به چشم مي‏خورد؛ زيرا هر فردي به منافع خود توجه دارد، نه به منافع عموم خانواده. همين تزلزل سبب بي‏بندوباري و بي‏مسئوليتي كودكان نسبت به زندگي مي‏شود. در خانواده سخت‏گير يا مستبد، بيش از اندازه بر قدرت والدين تأكيد مي‏شود.

يكي از روان شناسان در تحقيقي كه در اين زمينه انجام داده است، چنين نتيجه مي‏گيرد:

كودكاني كه در خانواده سخت‏گير بزرگ مي‏شوند، معمولاً مطيع و فرمان بردار هستند، ولي در بيشتر موارد، رفتار آنها با پرخاشگري همراه است. اين كودكان احساس ناامني مي‏كنند و از خود استقلال كافي ندارند. آنها در ميان هم‏بازي‏هاي خود محبوبيت زيادي به دست نمي‏آورند.

والدين مقتدر، كودك را به شيوه‏اي كه در نظر او اطمينان‏بخش است، آزاد مي‏گذارند. در چنين خانواده‏اي در حالي كه محدوديت و كنترل والدين وجود دارد، فرزند به استقلال و آزادي فكري تشويق مي‏شود. در اين خانواده، اظهار نظر و ارتباط كلامي زيادي ميان كودك و والدين وجود دارد و گرمي، صميميت و محبت نسبت به كودك در سطح بالايي است.5

والدين بايد در قدم اول، با مسائل و مباني آموزش ديني آشنايي پيدا كنند و پس از آن، در حد توان كودك، به آموزش بپردازند و هر گاه احساس كردند به انتهاي حد شناختي و توانايي رسيده‏اند، آنها را از عمل باز دارند. مجبور كردن كودكان به انجام دستورهاي ديني و سخت‏گيري در آن، آثار ناخوشايندي در پي دارد. يكي از روشن‏ترين پي‏آمدها اين است كه آنها به سرعت از مباني ديني دور مي‏شوند. بايد گفت تجربه‏هاي نامناسب كودكي در دوره‏هاي بعد هم اثرگذار خواهد بود.

1. Bumrind.

2. Permissive Parent.

3. Authoritarint.

4. Authoritative.

5. روان‏شناسى رشد با نگرشى به منابع اسلامى، ج2، صص 871 - 874.

5. محيط خانوادگي ناسالم

بي‏شك، كودك از روابط ميان اعضاي خانواده به ويژه والدين الگو مي‏پذيرد. اگر روابط ميان اعضا صميمي و عاطفي باشد، اثربخشي آموزش ديني بهتر صورت مي‏گيرد، ولي اگر روابط، مخدوش و ناسالم باشد، آموزش‏هاي ديني هم به دليل روابط ناسالم، كارآمدي خود را از دست خواهد داد.

دو تن از پژوهشگران به نام آكوك1 و بنگستون2 معتقدند كه وجود تعارضدر خانواده ميان والدين و فرزندان، مانع از انتقال ارزش‏هاي ديني به فرزندان مي‏شود.3

پدر و مادر كه نخستين الگو و مؤثرترين عامل تربيت ديني كودك هستند، بايد بكوشند فضاي خانه را به محلي امن و مناسب براي پرورش فرزند تبديل كنند و از هر كاري كه سبب سلب آرامش مي‏شود، بپرهيزند. برخوردهاي تند، نزاع‏هاي هميشگي، بحث‏هاي بي‏حاصل و پرخاشگري والدين با يكديگر و اعضاي خانواده، محيط را بحراني مي‏كند؛ به حس نااميدي، نگراني و در نهايت به آشفتگي كودك مي‏انجامد و گاهي مقدمات فرار از خانه و انحراف فرزند فراهم مي‏شود.

پژوهشگران با انجام پژوهش درباره شناخت مشكلات نوجوانان به اين نتيجه دست يافتند كه مشكلات خانوادگي، آموزشي، رفتاري، عاطفي و جسمي، علت‏هاي اصلي مشكلات به شمار مي‏آيند. نكته قابل توجه پژوهش يادشده، اين نكته است كه مشكلات خانوادگي، مهم‏ترين عامل پيدايش اين ناهنجاري‏ها است.

1. Acock.

2. Bengston.

3. حسين لطف‏آبادى، مقاله «روان‏شناسى رشد اخلاقى، ارزشى و دينى نوجوانى و جوانى»، فصل‏نامه حوزه و دانشگاه، سال هشتم، تابستان 1381، ش 31، ص 15.

6. تبعيض

در كانون خانواده بايد روابط معقول و درستي ميان والدين و فرزندان حاكم باشد. همه آنها بايد در رفع نيازهاي فردي و جمعي تا آنجا كه مي‏توانند، تلاش كنند. والدين بايد با تعادل ميان فرزندان به تقويت اين مهم بپردازند. تبعيض سبب مي‏شود كه فرزند از دست يافتن به هويت ديني باز ماند. يكي از آسيب‏هاي تبعيض، به وجود آمدن كينه و دشمني كودك و نوجوان نسبت به والدين است كه آنها را وا مي‏دارد تا برخلاف آموزش‏هاي ديني عمل كنند. آسيب‏هاي ديگر عبارتند از: احساس حقارت در ميان فرزندان، حسادت بين آنها، بدآموزي، الگوگيري منفي و... .

در برخي موارد، بعضي از والدين به علت سستي يكي از فرزندان در انجام تكاليف ديني با او بي‏مهري مي‏كنند. اين عمل، گمان تبعيض را در آن فرزند تقويت مي‏كند كه پي آمد آن، مخالفت با آموزش‏ها و دست زدن به رفتارهاي تلافي‏جويانه است. متوليان تربيتي كودك بايد داستان حضرت يوسف عليه‏السلامرا سرمشق خود قرار دهند. توجه حضرت يعقوب عليه‏السلام به يوسف به دليل كوچك‏تر بودن و بي‏بهره بودن از وجود مادر، برادران حسود را بر آن داشت كه بدون توجه به عوامل ياد شده، او را در چاه بياندازند. آنها تصميم گرفتند يوسف را با دور كردن از آن منطقه به قتل برسانند تا خود مورد محبت پدر قرار گيرند.1

والدين و بزرگ‏ترها بايد با آشنايي كامل به آسيب‏هاي احتمالي، نسبت به همه كودكان محبت داشته باشند تا از پديد آمدن جنبه‏هاي منفي جلوگيري كنند. امام محمدباقر عليه‏السلام به زيبايي اين مسئله را بيان كرده است:

من گاهي نسبت به بعضي از فرزندانم اظهار محبت مي‏كنم. او را بر زانوي خود مي‏نشانم و به او زياد محبت و از او فراوان تمجيد مي‏كنم، در حالي كه مي‏دانم حق با ديگري است، ولي اين كار را به آن جهت انجام مي‏دهم كه بر ضد ديگر فرزندانم تحريك نشود و كاري را كه برادران يوسف انجام دادند، انجام ندهند.2

بنابراين، راه تنبيه كردن فرزندان، بي‏مهري با آنها نيست و بايد روش آموزش مسائل ديني را تغيير داد تا شايد بتوان از آن راه جديد بهره گرفت.

1. يوسف: 8 ـ 18.

2. بحارالانوار، ج74، ص 78.

7. ناهماهنگي در گفتار و كردار

يكي از مسائل مورد توجه كودكان و نوجوانان، عمل والدين و مربيان به آموزه‏هاي ديني است. اگر والدين به آموزه‏هاي ديني عمل كنند، الگو خواهند شد و آموزش، بهتر صورت مي‏گيرد، ولي اگر والدين به وظايف ديني خود عمل نكنند، شكل‏گيري هويت ديني با مانع روبه‏رو مي‏شود. خداوند در قرآن مجيد مي‏فرمايد: «آيا مردم را به نيكي دعوت مي‏كنيد، ولي خودتان را به فراموشي مي‏سپاريد». (بقره: 44)

يكي از آسيب‏هايي كه در پي ناهماهنگي كردار با گفتار به وجود مي‏آيد، ايجاد تنفر در كودكان و نوجوانان است. آنها وقتي مي‏بينند معلم ديني به گفته‏هايش عمل نمي‏كند، با تنفري كه كم‏كم به وجود مي‏آيد، از آموزه‏هاي ديني پيروي نمي‏كنند. آسيب ديگر، آموختن ريا و نفاق است. براساس آموزه‏هاي اسلامي، اگر كار كسي با گفته‏هايش متفاوت باشد، منافق شناخته مي‏شود. اگر والدين به دستورهاي ديني عمل نكنند، سبب مي‏شود كه فرزندان، عمل به دين را نياموزند يا فقط در ظاهر، دين‏دار باشند. در اين هنگام است كه به ترك رفتارهاي مذهبي روي مي‏آورند و به اين روش عادت مي‏كنند. به همين دليل، والدين بايد گفتار و كردار خود را هماهنگ سازند.

8. آسيب‏هاي محيط بيرون خانه

پس از خانواده، مهم‏ترين محيط مؤثر در رشد ديني كودك، محيط آموزشي است كه به عنوان خانه دوم شناخته مي‏شود. مسئولان مدرسه بايد با هماهنگي كامل با والدين دانش‏آموزان، در امر آموزش مسائل ديني فعاليت كنند. آنها مي‏توانند براي هر دانش‏آموزي، يك پرونده ديني و اخلاقي تشكيل دهند و به طور مستمر به ارزيابي تحول هويت ديني او بپردازند تا شكل‏گيري هويت ديني در كودكي و نوجواني به گونه‏اي منسجم صورت پذيرد.

در بعضي مدارس، آسيب‏هاي جدي در اين مسير به وجود مي‏آيد. براي نمونه، در مدارس شلوغ، مربيان با تعداد زيادي دانش‏آموز روبه‏رو هستند و توان انجام دقيق وظايف خود را ندارند يا در بعضي مدارس، معلمان و مربيان به حد كافي با آموزه‏هاي ديني و روش تعليم آنها آشنا نيستند. آنها بايد با شناخت وظايف خود و روش‏هاي آن و با توجه به تفاوت‏هاي فردي، مسير شكل‏گيري هويت ديني را هموار كنند.

اگر متوليان تربيت نتوانند مسائل ديني را به كودكان و نوجوانان آموزش دهند دوستان ناباب، آنان را به انحراف خواهند كشيد. پژوهشگران با تحقيقي كوتاه درباره انحراف كودكان، نوجوانان و حتي جوانان، مهم‏ترين دليل آن را هم‏نشيني با هم‏سالان و دوستان نامناسب مي‏دانند. براي جلوگيري از اين آسيب، متوليان تربيتي بايد محيط مناسبي با حضور هم‏سالان سالم فراهم سازند.

نتيجه مطالعات دانشمندان تربيتي و رفتاري با قطعه شعري كه دروتي لانولت سروده است، بي‏شباهت نيست. در اين قطعه، به برخي عوامل و آسيب‏هاي تربيتي اشاره شده است:

كودكي كه زندگي را با كينه توزي مي‏گذراند، ستيزه‏جويي مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با تمسخر مي‏گذراند، شرمساري مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با انتقاد مي‏گذراند، محكوميت مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با ترس مي‏گذراند، تشويش مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با حسادت مي‏گذراند، نفرت مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با تحمل سختي مي‏گذراند، شكيبايي مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با ترحم به خود مي‏گذراند، تأسف مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با تشويق مي‏گذراند، اعتماد به نفس مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با امنيت مي‏گذراند، ايمان مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با پذيرش مي‏گذارند، عشق و محبت مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با انصاف مي‏گذراند، عدالت مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با شرافت مي‏گذراند، حقيقت مي‏آموزد

كودكي كه زندگي را با دوستي مي‏گذراند، مي‏آموزد «دنيا مكاني زيبا براي زيستن است».1

1. شكوه نوابى‏نژاد، رفتارهاى بهنجار و نابهنجار، تهران، انجمن اوليا و مربيان، 1375، چ 5، صص 197 و 198.

9. آسيب‏هاي خطرناك انحراف‏هاي جنسي

كودك و نوجوان در مرحله‏اي از رشد، حساسيت‏هاي ويژه‏اي در زمينه امور جنسي از خود نشان مي‏دهند. در چنين وضعيتي، والدين بايد از يك سو با آگاهي و هوشياري و ظرافت، برخي مسائل را براي آنها روشن كنند و از سوي ديگر، در رفتارهاي زناشويي خود، نكته‏ها و دستورهاي ديني را به دقت رعايت كنند تا ناخواسته، برخي مشكلات براي فرزندان پيش نيايد و به انحراف كشيده نشوند. انحراف جنسي، آن دسته از رفتارهاي مخالف عرف و قوانين مربوط به رابطه زناشويي بزرگ‏سالي است كه بر خلاف ميل طرف مقابل و با تجاوز، ديگر آزاري1 يا آزارطلبي2 جنسي، خودارضايي با وجوددسترسي به جنس مخالف، ارتباط جنسي با جنس موافق، ارتباط جنسي در حضور فرد سوم يا رفتار جنسي با محارم همراه است. اين دسته از رفتارهاي جنسي تقريبا در تمام جهان در شمار انحراف جنسي قرار مي‏گيرند.3 پژوهش و شواهد فراوان نشان مي‏دهند كه علت بسياري از بزه‏كاري‏هاي نوجوانان و انحراف‏ها، كانون ناسالم خانوادگي است. بيشتر نوجوانان منحرف متعلق به خانواده‏هايي هستند كه در آن، محبت و تفاهم كمتري وجود دارد و فرزندان به صورت گياه خودرو رشد كرده‏اند. عوامل ديگري همچون فقر و بي‏كاري نيز در انحراف نوجوانان مؤثر هستند.

براي جلوگيري از آسيب‏هاي جنسي، تربيت را بايد از ابتداي زندگي آغاز كرد. در اين قسمت به برخي عوامل بازدارنده اشاره مي‏شود:

1. از تماس با آلت تناسلي كودك و اطراف آن خودداري شود.

2. بايد كودكان را با حيا تربيت كرد، به گونه‏اي كه در پوشاندن بدن و آلت تناسلي و پاهاي خود جدي باشند و از آشكار شدن آنها شرم كنند.

3. وقتي كودكان به سن تمييز رسيدند، پدر و مادر و اطرافيان نبايد به عورت آنها نگاه كنند تا حيا در آنها از بين نرود.

4. صلاح نيست كه دختربچه چهار يا پنج ساله با پدر و پسربچه با مادر خود و همچنين با يكديگر به حمام بروند.

5. بهتر است در كودكي، مقدمات جداسازي بستر خواب فرزندان آماده شود.

6. در آغوش كشيدن، بوسيدن و نوازش كردن دختر بچه حدود 5 ساله به وسيله مرد بيگانه اگر از روي هواهاي نفساني باشد، حرام است و به صلاح هيچ‏كدام نيست. در ارتباط زن با پسربچه هم اين‏گونه است.

7. بايد كودك را از تماشاي عكس‏ها، پوسترها، فيلم‏ها و برنامه‏هاي رايانه‏اي مبتذل بازداشت.

8. در مدارس مختلط هم بايد به ارتباط بچه‏ها و رفاقت آنها توجه كرد.

9. خلوت‏هاي دوستانه آنها را بايد زيرنظر داشت.

10. در دوست‏يابي بايد آنها را ياري كرد.

11. كودكان بايد هنگامي به رخت‏خواب بروند كه بي‏درنگ بخوابند. آنان نبايد مدت طولاني در رخت‏خواب بيدار بمانند.4

1. Sadism.

2. Masochism.

3. حسين لطف‏آبادى، روان‏شناسى رشد، نوجوانى، جوانى و بزرگ‏سالى، تهران، سمت، 1381، چ 4، ج2، ص 196.

4. تعليم و تربيت در اسلام، صص 63 ـ 66.

10. ريشه‏هاي به كارگيري روش‏هاي آسيب‏زا

در مجموع مي‏توان عوامل آسيب‏زا در تربيت ديني را در چند جمله خلاصه كرد:

الف) آشنا نبودن مربيان به اصول و روش‏هاي صحيح تربيت يا آگاهي نداشتن از آسيب‏ها و پي‏آمدهاي مربوط به آن.

ب) تسلط نداشتن بر حالت‏هاي هيجاني و دخالت دادن خشم، غضب، شادي نابجا و غيره در تربيت كودكان و نوجوانان.

ج) تربيت نادرست متوليان مربوط زماني كه بنيه‏هاي تربيتي در حال شكل‏گيري است.

د) دخالت دادن فرهنگ‏هاي غيرديني و نامناسب.

ه) تصور تسريع در دست‏يابي به نتايج هويت ديني.

و) توجه نكردن به تفاوت‏هاي فردي كودكان و نوجوانان.1

1. روش‏هاى آسيب‏زا در تربيت از منظر تربيت اسلامى، ص 176.

بخش سوم: همراه با برنامه‏سازان

 

 

فصل اول: راهكارهاي پرداختن به شكل‏گيري هويت ديني در برنامه‏هاي رسانه

 

 

1. ساختار دراماتيك (روال داستان، ماجراهاي فرعي

الف) هويت ديني و شخصيت‏هاي داستان

يك ـ در ساختار داستان مي‏توان از شخصيت‏هايي استفاده كرد كه با تربيت صحيح كودك و نوجوان، موجب شكل‏گيري هويتي ديني شده‏اند.

دو ـ در انتخاب شخصيت‏هاي فيلم مي‏توان كساني را برگزيد كه محبوبيت و تعهد بيشتري دارند.

سه ـ در روند داستان، بر نقش عمل به آموزه‏هاي ديني در كودك و نوجوان و سپس دست‏يابي به دين‏مداري در زندگي و الگو شدن تأكيد شود.

چهار ـ بين سقوط و انحطاط شخصيت داستان و رعايت نكردن آموزه‏هاي ديني در كودكي و نوجواني و پس از آن، روي‏آوردن به كارهايي كه موجب تنفر جامعه مي‏شود، ارتباط برقرار شود.

پنج ـ داستان فيلم‏هاي منفي بايد جايي پايان پذيرد كه شخصيت اصلي آرزو كند با بازگشت به گذشته، اشتباه‏هاي خود را جبران كند و مسير درستي را بپيمايد.

ب) هويت ديني و الگودهي درست

يك ـ افراد، خانواده‏ها و مكان‏هاي آموزشي و ديني كه در روند شكل‏دهي هويت ديني موفق بودند، معرفي شوند.

دو ـ از زندگي افراد بزرگي كه در اين راه به كمال دست يافته‏اند، الگوبرداري شود.

سه ـ نشان دادن تربيت صحيح ديني در ميان قشرهاي گوناگون اجتماعي مانند: استادان دانشگاه، پزشكان، كارمندان، بازاريان، نيروهاي مسلح، كشاورزان، جانبازان و... .

چهار ـ تقدير از افراد، خانواده‏ها و محيط‏هاي آموزشي موفق در اين زمينه.

پنج ـ نشان دادن آسيب‏هاي سهل‏انگاري در اين زمينه. براي نمونه، مشكلاتي كه والدين و مربيان تحمل مي‏كنند يا مشكلاتي كه كودك و نوجوان در سال‏هاي آينده زندگي‏شان تجربه خواهند كرد كه از سهل‏انگاري و بي‏خيالي متوليان تربيت پديد مي‏آيد.

ج) ارزش و اهميت شكل‏گيري هويت ديني

يك ـ در ساختار داستان و ماجراها، بي‏توجهي والدين و مربيان به رشد ديني كودك و نوجوان تقبيح شود.

دو ـ درباره غفلت در زمينه تربيت ديني، با ايجاد جرقه و تحول در افراد به اين مهم پرداخته شود.

سه ـ در داستان‏ها، دلايل اهميت دوره‏هاي كودكي و نوجواني براي رسيدن به هدف مورد نظر بيان شود.

چهار ـ در هر سن و دوره‏اي به اهميت آموزه‏هاي مربوط اشاره شود. براي نمونه، شخصيت داستان تا هفت سالگي فرزندش، براي او اسباب بازي‏هاي گوناگوني تهيه مي‏كند و او را به فعاليت‏هاي اين دوره مشغول مي‏سازد، ولي در كنار آن، مراقب است تا از غذاهاي حرام استفاده نكند و با فرزندان افرادي كه به مسائل ديني بي‏تفاوت هستند، هم‏بازي نشود. گاهي نيز در كنار او نماز و دعا مي‏خواند. همچنين مي‏كوشد آموزش را آغاز نكند. در پايان اين دوره فقط بعضي ذكرها را به صورت تدريجي آموزش مي‏دهد. با فرا رسيدن هفت سال دوم زندگي كودك، آرام آرام آموزش ديني را همراه با لطافت خاصي آغاز مي‏كند. در كنار آن نيز با انتخاب دوست و هم‏نشيني شايسته، زمينه‏هاي خانوادگي و محيطي براي تربيت ديني را فراهم مي‏سازد.

پنج ـ در ساختار داستان، شخصيت اصلي به دليل پي بردن به اهميت تربيت ديني فرزند يا دانش‏آموزش و براي آشنايي بيشتر با ظرافت‏هاي آن، به دنبال كارشناسان، كلاس‏ها و كتاب‏هاي مرتبط مي‏گردد.

شش ـ هنرمند فيلم، شكل‏دهي هويت ديني را وظيفه خود مي‏داند و به شكل هماهنگ عمل مي‏كند.

هفت ـ اگر پدر و مادر يا مربيان، مرحله خاصي از رشد كودك و نوجوان و آموزه‏هاي مربوط را فراموش كرده باشند، ديگران با يادآوري آن مسائل، بر اهميت آن تأكيد كنند.

هشت ـ در مسافرت، مهماني، رفت و آمد در خيابان، سينما، كلاس درس، خوابگاه، محل كار و... به آموزه‏هاي ديني عمل شود.

د) توجه به هويت ديني در كانون خانواده

يك ـ والدين نسبت به رشد ديني فرزندان و بهره‏گيري از روش‏هاي مستقيم و غيرمستقيم حساسيت داشته باشند (مانند: كنايه، تعريض، تعجب، تأسف، اشاره، تشويق و تنبيه با شرايط ويژه‏اش).

دو ـ به مسائل تربيت ديني در زوج‏هاي جوان توجه شود.

سه ـ به تأثير تعادل و سامان خانواده اشاره شود.

چهار ـ به تأثير منفي شير و غذاي حرام در آينده نوزاد توجه شود.

پنج ـ پدر و مادر، فرزندان را به شركت در مراسم‏هاي مذهبي تشويق كنند و با بهره‏گيري از مكانيسم پاداش، آنها را به تكرار آن عمل ترغيب سازند.

شش ـ فرزندان به عضويت در گروه‏هايي كه در مسير مذهب و مسائل عبادي فعاليت مي‏كنند، تشويق شوند.

هفت ـ از روش‏هاي جذاب كلامي و غيركلامي براي آموزش‏هاي ديني استفاده شود.

هشت ـ به جشن تكليف و تبيين آن در خانواده‏ها توجه ويژه شود.

نه ـ با برگزاري مراسم كوچك در كانون خانواده، از فرزندي كه فعاليت ديني را انجام داده است، قدرداني شود تا به صورت خاطره‏اي زيبا تداعي گردد و موجب تكرار آن عمل در سال‏هاي آينده شود.

ده ـ در بعضي زاويه‏هاي داستان، مادر در حال آشپزي يا خياطي، مسائل ديني را به دختر كوچك خود آموزش مي‏دهد. پدر هم در حال فعاليت ورزشي، تعمير وسيله‏اي برقي يا شستن ماشين و مانند اينها، به پسر كوچك خود آموزش ديني مي‏دهد. البته بچه‏ها بايد در هفت سال دوم زندگي باشند.

يازده ـ والدين بايد در حالت ناراحتي، اضطراب و نگراني، از آموزش ديني پرهيز كنند و آن را به موقعيت‏هاي جذاب ديگر تغيير دهند.

دوازده ـ والدين بايد در ميان اعضاي خانواده، كانوني صميمي و عاطفي پديد آورند.

سيزده ـ والدين بايد از تبعيض ميان فرزندان بپرهيزند.

چهارده ـ والدين بايد خود به آموزه‏هاي ديني عمل كنند.

ه) جلوگيري هويت ديني از افتادن به مسيرهاي نادرست

يك ـ به تأثير عميق هويت ديني در زندگي افراد اشاره شود.

دو ـ با توجه به ظرافت‏هاي تربيتي، بايد به اين موضوع اشاره شود كه آموزه‏هاي ديني دوره كودكي و نوجواني، از دچار شدن به مسائل خطرناك مانند اعتياد، دزدي و... جلوگيري مي‏كند.

سه ـ متحول شدن بزه‏كار پس از ديدار با كسي كه با دين مأنوس است.

چهار ـ دوري گزيدن از فردي كه هويت ديني مناسبي ندارد.

پنج ـ ترسيم چهره زشت و نامطلوب از افرادي كه با تربيت ديني پرورش يافته باشند.

2. ديالوگ‏ها و رفتارها در حال ايفاي نقش

الف) توجه به لوازم هويت ديني در ديالوگ‏ها و رفتارها

يك ـ والدين و مربيان با توجه به فراهم شدن محيط و حالت مناسب، مسائل ديني را به فرزندان آموزش مي‏دهند.

دو ـ كودك به همراه والدين خود وضو مي‏گيرد و برخي از اجزاي نماز را به جا مي‏آورد.

سه ـ در لبه سقوط اخلاقي و رفتاري، آموزه‏هاي ديني را به ياد مي‏آورد.

چهار ـ در گفت‏وگوها اشاره شود كه فلان كودك را در حال انجام عمل ديني ديدم و... .

پنج ـ از اجبار در آموزش و يادگيري مي‏پرهيزد.

شش ـ از وسايل كمك آموزشي مانند: نوار، تصوير، كتاب‏ها، برنامه‏هاي رايانه‏اي و غيره استفاده مي‏شود.

هفت ـ به تفاوت دوره كودكي و نوجواني و آموزش‏هاي ويژه آن اشاره شود. براي نمونه، در آموزش نوجوان با توجه به استقلالي كه دارد، به صورت توصيه‏اي عمل شود. بايد بكوشيم با ايجاد روش پرسش و پاسخ، به حل مشكلات اين دوره پرداخته شود.

هشت ـ در ديالوگ‏ها و رفتارها به روش‏هاي گوناگون كه بر اساس تفاوت‏هاي فردي پديد مي‏آيد، اشاره مي‏شود. براي نمونه، هر كودك يا نوجواني بر اساس ايده‏هاي خاصي كه با او همخوان است، هويت ديني خود را تقويت مي‏كند كه بر اساس تفاوت‏هاي فردي شكل گرفته است.

ب) آموزش مراحل شكل‏گيري هويت ديني

يك ـ با تولد فرزند، پدر در گوش نوزاد، اذان و اقامه را زمزمه مي‏كند. اين صفحه همراه با آهنگ مناسب و صحنه عارفانه نمايش داده مي‏شود.

دو ـ پس از مشورت والدين و فاميل، نامي زيبا و ديني براي نوزاد انتخاب مي‏شود.

سه ـ در داستان شب براي كودكان، به گونه‏اي غيرمستقيم به مسائل ديني اشاره شود. در اين باره مي‏توان از داستان‏هاي پيامبران و ائمه اطهار عليهم‏السلام بهره گرفت.

چهار ـ والدين با مربيان آموزشي، روحاني محله و فاميل به مشورت مي‏پردازند تا به صورت هماهنگ عمل كنند.

پنج ـ براي مخاطب روشن شود كه هر آموزه ديني در چه دوره و سني اجرا مي‏شود.

3. طراحي صحنه و لوكيشن

الف) طراحي صحنه (محيط‏هاي بسته و باز)

يك ـ هنگام آموزش مسائل ديني، از صحنه‏هاي جذاب و ديدني استفاده شود.

دوـ بهتر است صحنه‏ها در كنار رودخانه، دريا، درخت، جنگل، كوه و غيره باشد.

سه ـ در معرفي مكان‏هاي مذهبي از جمله مسجد بايد كوشيد از مكان‏هاي جذاب و شاداب استفاده شود.

چهار ـ به تناسب گفتار يا آموزش ديني، مي‏توان از اشعار، تصاوير، خطاطي و... بهره برد.

پنج ـ هنگام تقليد كودك از نماز، دعا، تلاوت قرآن و... از طرح‏ها و آهنگ‏هاي عارفانه جذاب استفاده شود.

ب) آفت‏ها و آسيب‏هاي صحنه

يك ـ ابهام بيش از حد نمادها؛

دوـ افراط و تفريط در استفاده از نمادها؛

سه ـ تناسب نداشتن طراحي صحنه با آموزش‏هاي مذهبي؛

چهار ـ جذاب نبودن طراحي؛

پنج ـ استفاده از طرح‏هاي روز جهان درباره موضوع.

4. نماآهنگ هويت ديني

الف) نماآهنگ براي كودكان و نوجوانان

يك ـ آموزش ظرافت‏هاي ديني، هم‏گام با سطح شناختي مخاطب؛

دو ـ استفاده از حضور افرادي كه الگوي كودكان و نوجوانان هستند؛

سه ـ تناسب داشتن موسيقي با سليقه مخاطبان اين دوره؛

چهار ـ بهره‏گيري از شخصيت كودك و نوجواني كه در انجام مسائل ديني به مقام‏هايي رسيده؛

پنج ـ نشان دادن شخصيت‏هايي كه با انجام ندادن آموزه‏هاي ديني به مشكلات و موانعي برخورد كرده‏اند و پس از آشنا شدن با هم‏سال مذهبي، از موانع و مشكلات رهايي مي‏يابند.

شش ـ پخش نماآهنگ‏هاي كودك و نوجوان در وقت مناسب؛ به اين معني كه در بعضي فرصت‏ها، به جاي پيام بازرگاني در ميان برنامه‏هاي جذاب از قبيل طنزهاي شبكه سوم، از نمآهنگ كودك و نوجوان استفاده شود.

هفت ـ در پايان نماآهنگ، از بعضي هم‏سالان بخواهند تا در چند ثانيه، نتيجه آن را بيان و ديگران را به آموزه‏هاي ديني سفارش كنند.

ب) نماآهنگ با موضوع والدين و مربيان

يك ـ در اين نوع از نماآهنگ‏ها هم بايد از شخصيت‏هاي محبوب استفاده شود.

دو ـ والديني كه بي‏توجه، از دوره كودكي و نوجواني فرزندشان مي‏گذرند، تازه در دوره جواني درمي‏يابند كه وي به كارهاي خلاف عرف، قانون و شرع روآورده است. آن زمان از كردار خود پشيمان مي‏شوند و آرزو مي‏كنند روزي به دوره قبلي برگردند و جبران كنند.

سه ـ به اهميت نقش دوستان در شكل‏گيري شخصيت اشاره شود.

چهار ـ مربيان هم در نماآهنگ، هم‏گام با والدين به رفتار و اخلاق شاگردان توجه مي‏كنند و در مسائلي با آنها به مشورت مي‏پردازند.

پنج ـ آهنگ‏ها بايد به صورت جذاب با قسمت‏هاي گوناگون تصوير هماهنگ باشد.

شش ـ مشورت زن و مرد درباره تربيت فرزندان و نتيجه‏گيري درست ترسيم شود.

هفت ـ وجود رابطه عاطفي و صحيح ميان والدين و اعضاي خانواده را بايد نشان داد.

هشت ـ استفاده از تجربه‏هاي بعضي والدين و مربيان در تربيت ديني فرزندان را نيز مي‏توان ترسيم كرد.

نه ـ نماآهنگ در فرصت مناسب بايد والدين و مربيان سهل‏انگار را از خواب غفلت بيدار كند.

ده ـ از نماآهنگ‏هاي آرماني بايد استفاده شود.

ج) آفت بعضي نماآهنگ‏ها

يك ـ ضعف تصويرگري، صداگذاري و نورپردازي در حدي كه پيام اصلي ارائه نشود.

دو ـ كنايه‏آميز بودن بيش از حد كه مخاطب آن را درك نكند.

سه ـ روابط ناسالم والدين با يكديگر در حال آموزش.

چهار ـ استفاده از شخصيت‏هايي كه در زندگي‏شان هيچ تعهدي نسبت به موضوع ندارند و حتي گاهي بر خلاف آن عمل مي‏كنند.

پنج ـ به پايان نرسيدن نماآهنگ و بي‏نتيجه ماندن.

شش ـ به كارگيري زياد نماآهنگ به گونه‏اي كه ملال‏آور باشد.

5. طرح‏هاي كوتاه

الف) مادر در فكر تهيه افطار است. دختر هشت ساله به مادرش كمك مي‏كند. اذان نزديك است و سفره را پهن كرده است و با اجازه گرفتن از مادرش بعضي ظرف‏ها را مي‏چيند. اذان از تلويزيون پخش مي‏شود و پدر و مادر، دست‏ها را به سوي آسمان دراز مي‏كنند و دعاي افطار را مي‏خوانند. دختر هم همين كار را انجام مي‏دهد و نيازهاي خود را از درگاه خداوند مي‏خواهد. پدر از جيب كت خود پاكتي بيرون مي‏آورد و از اينكه دخترش اولين روزه خود را افطار كرده است، تمجيد مي‏كند. دختر با اين حركت پدر دوست دارد هميشه روزه بگيرد و به تداعي خاطره زيباي خود بپردازد. اين خاطره از ذهن او خارج نمي‏شود.

ب) روز زيبايي است. فرزندشان پسر است. پدر و مادر با يكديگر عهد مي‏بندند كه فرزندشان را به خوبي تربيت كنند و آموزه‏هاي ديني را در مراحل گوناگون آموزش دهند. مادر هميشه با حالت طهارت و وضو به فرزندش شير مي‏دهد و... .

ج) رابطه عاطفي مناسبي بين والدين و فرزندشان برقرار است. كودك در مورد نماز، دعا، تلاوت قرآن و... از والدين تقليد مي‏كند. آموزش به خوبي صورت مي‏گيرد. كم كم دوره بلوغ فرا مي‏رسد و آموزش با كندي صورت مي‏پذيرد. پدر و مادر ناراحتند كه چرا از آنها تقليد نمي‏كند. تلويزيون را روشن مي‏كند. در يكي از شبكه‏ها در مورد دوره نوجواني و بلوغ بحث مي‏شود. كارشناس برنامه نكته‏هايي را در مورد تفاوت دو دوره كودكي و نوجواني مطرح و از آن جمله به شكل‏گيري شخصيت، استقلال‏يابي و هويت‏يابي در دوره بلوغ اشاره مي‏كند. والدين هم با آگاه شدن به اين مسئله با تغيير رويه تربيت ديني، با توجه به استقلال‏يابي، دلايل آموزه‏ها را به صورت تدريجي بيان مي‏كنند. نوجوان هم مانند گذشته به تكاليف خود عمل مي‏كند.

د) در بالاي درخت حياط خانه، لانه گنجشكي است كه چند جوجه در آن زندگي مي‏كنند. پدر، فرزندش را به حياط مي‏برد تا تلاش و مهرباني مادرو جوجه‏ها را ببيند. گنجشك با تهيه غذا، آن را در دهان جوجه‏ها مي‏گذارد و در مقابل حيوانات مهاجم از آنها دفاع مي‏كند. پدر به اين موضوع اشاره مي‏كند كه خداوند نسبت به ما انسان‏ها از اين گنجشك نسبت به جوجه‏هايش مهربان‏تر است. ما هم بايد از او اطاعت كنيم و او را دوست داشته باشيم.

ه) اين روزها با دوستان جديدي رفت و آمد مي‏كند. هنوز والدين و اعضاي خانواده از اين ارتباط خبر ندارند. در يكي از روزها، معلمي كه در كوچه‏شان ساكن است، زنگ خانه را به صدا درمي‏آورد. از او مي‏خواهد با وي به مسجد محله برود. با هم به سوي مسجد حركت مي‏كنند. پس از ورود، او را با دوستان جديدي آشنا مي‏كند. از او مي‏خواهد در فعاليت‏هاي مسجد و كلاس‏هاي فرهنگي، هنري و ورزشي شركت كند. با پيدا كردن دوستان جديد، از دوستان قبلي فاصله مي‏گيرد و رفته رفته متوجه مي‏شود كه اگر در اين مسير قدم نمي‏گذاشت، در دام افراد ناسالم گرفتار مي‏شد. به همين دليل، آموزگارش تشكر مي‏كند و با خود پيمان مي‏بندد كه ديگران را به اين مسير دعوت كند.

و) در كودكي، از والدين خود در بعضي اعمال ديني تقليد مي‏كرد. آنها او را به انجام دادن كارهاي ديني تشويق مي‏كردند تا اينكه به دوره بلوغ رسيد. در محيط مدرسه با كساني هم‏نشين مي‏شد كه از نظر اخلاقي و ديني سالم نبودند. شب‏ها در خانه يكي از دوستان مي‏خوابيدند و روز بعد، كارهاي ناپسند خود را از سر مي‏گرفتند. رفته رفته در كلاس درس هم حاضر نمي‏شدند. در يكي از شب‏ها به فكر فرو رفت و به ياد پدر و مادرش افتاد كه چقدر تلاش مي‏كردند تا او را با آموزه‏هاي ديني آشنا كنند. خاطره‏هاي زيباي دوران كودكي را به ياد آورد. ناگهان با پي بردن به اشتباه‏هاي خود، تصميم گرفت گذشته را جبران كند. وسايل خودش را جمع كرد و بدون اينكه كسي بفهمد، به خانه بازگشت و دوباره آرامش دروني‏اش را به دست آورد.

6. زيرنويس‏ها و پيام مجري

الف) زيرنويس‏ها و پيام مجري بايد خلاصه و پرمحتوا باشد.

ب) هنگام پخش فيلم و برنامه‏هاي جذاب، زيرنويس‏هاي كوتاه و مهم درج شوند. براي نمونه به اين نكته‏ها اشاره شود:

يك ـ كودكان و نوجواناني كه اهل ايمان هستند، زندگي آرامي دارند.

دو ـ افراد با هويت ديني، درس‏خوان‏ترند.

سه ـ افراد مذهبي مشكلات زندگي را بهتر حل مي‏كنند و... .

ج )پيام مجري پس از بيان مقدمه گفته شود.

د) با مخاطب‏شناسي در فرصت مناسب همراه باشد.

ه) مي‏توان در زمينه‏هاي گوناگون مذهبي نظير نماز، روزه، اطاعت از خداوند و محبت به پيامبر و ائمه اطهار عليهم‏السلام، دوري از گناه، آثار و پي‏آمدهاي عمل به آموزه‏هاي ديني، تلاش براي با تقوا شدن و... از پيام‏هاي زيبايي استفاده كرد. مثل اينكه اشاره كند:

يك ـ من، كودكان و نوجوانان را كه اعمال ديني را مي‏شناسند و عمل مي‏كنند، خيلي دوست دارم.

دو ـ من هميشه براي آنها دعا مي‏كنم.

و) خطرهايي كه در پي بي‏تفاوتي نسبت به دين به وجود مي‏آيد، تبيين شود. به عنوان نمونه، بازگو كند كه افراد بي‏هويت ديني، در مشكلات زندگي سرگردان هستند و از زندگي‏شان كمتر لذت مي‏برند.

ز) براي درك بهتر پيام مجري، از مثال، حكايت و اشعار مربوط به موضوع استفاده شود.

7. برنامه كودك و نوجوان

الف) برنامه‏هاي آموزشي براي كودكان و نوجوانان

يك ـ تهيه متن براي مجري درباره رشد هويت ديني از زاويه‏هاي گوناگون و قابل درك براي مخاطب (مطالب بايد در سطح شناختي كودكان و نوجوانان باشد و با زبان آنها بيان شود).

دو ـ معرفي كتاب‏هاي جذاب براي آموزش مباني ديني.

سه ـ همراه گفتار مجري، زيرنويس‏هاي جذاب در اين باره درج و پي‏آمدهاي آموزش ديني بيان شود. مانند: ارزش بخشيدن، دور كردن آسيب‏ها، رسيدن به آرامش، پيشرفت تحصيلي و... .

چهار ـ آموزش همراه با داستان و حكايت ارائه شود.

پنج ـ كودكان و نوجوانان در بحث، شركت كنند.

شش ـ آموزش مباني ديني در قالب كارتن، نمايش عروسكي، طنز و نماآهنگ.

هفت ـ مي‏توان از داستان‏هاي انبيا و ائمه عليهم‏السلاماستفاده كرد.

هشت ـ توليد هم‏خواني و سرودهاي ويژه هر آموزه ديني براي كودك و نوجوان.

نه ـ برگزاري مسابقه‏هاي جذاب در اين باره.

ده ـ نشان دادن مراسم تشويق از نونهالاني كه در اين زمينه فعال هستند.

يازده ـ ساختن برنامه‏هاي ويژه كه در ميان برنامه‏هاي مورد علاقه كودكان و نوجوانان پخش شود، مانند آنچه درباره رعايت قوانين راهنمايي و رانندگي براي آنها پخش مي‏شود.

ب) برنامه‏هاي مسابقه‏اي براي كودكان و نوجوانان

يك ـ مسابقه نقاشي در زمينه آموزه‏هاي ديني همراه با جايزه برگزار شود.

دو ـ براي دوره‏هاي سني دختران و پسران جداگانه برگزار شود.

سه ـ مسابقه به صورت گروهي، فردي، شفاهي، مكاتبه‏اي، تلفني و... برگزار شود.

چهار ـ موضوع‏ها بايد با سطح شناختي كودكان و نوجوانان سنخيت داشته باشد؛ بعضي از موضوع‏ها عبارتند از: شناخت خدا، برگزيدگان خدا، وظيفه بندگان خدا، كتاب آسماني، روزه، نماز، وضو، دوري از گناه، محبت اهل بيت، محبت والدين و... .

پنج ـ مجري مسابقه بايد با ظرافت‏هاي ويژه به كساني كه اطلاعات كافي ندارند يا جوايزي به دست نياوردند، روحيه بدهد تا احساس شكست نكنند.

8. گزارش‏هاي خبري

الف) گزارش‏هاي خبري مربوط به وظايف مهم والدين و مربيان

يك ـ خبررساني در مورد خطرهاي احتمالي اهمال‏كاري در تربيت ديني.

دو ـ خبررساني درباره نوع وظايف تربيتي و زمان آغاز آن.

سه ـ توجه دادن به پي‏آمدهاي مثبت رشد هويت ديني.

چهار ـ با بيان هدف اصلي تهاجم‏هاي فرهنگي، به اهميت موضوع اشاره شود.

ب) گزارش‏هاي خبري مربوط به معرفي افراد موفق يا شكست خورده در اين زمينه

يك ـ معرفي پدر و مادري كه با همكاري مربيان و با صبر و پشتكار، فرزند خود را با آموزه‏هاي ديني آشنا كرده و به هويت ديني مطلوب فرزندشان دست يافته‏اند. چگونگي و روش فعاليت آنها هم بايد تبيين شود.

دو ـ ياد كردن از كساني كه با سهل‏انگاري در اين زمينه، مقدمات عذاب خود و فرزندشان را فراهم كردند. به عنوان نمونه، نشان دادن بعضي از فرزنداني كه در زندان به سر مي‏برند يا فراري هستند.

سه ـ خبررساني و معرفي مراكز آموزشي و فرهنگي كه به خوبي از عهده آن برآمدند؛ مانند مساجدي كه با برنامه‏اي هماهنگ، كودكان و نوجوانان را به فعاليت‏هاي مذهبي مشغول كرده‏اند.

چهار ـ خبررساني درباره جشن تكليف و هنجارسازي براي آن.

9. برنامه‏هاي ورزشي

الف) گفتارهاي مربوط به مجري در برنامه‏هاي ورزشي

يك ـ مجري مي‏گويد: همان‏گونه كه جسم ما به ورزش و فعاليت نيازمند است، روح و روان ما نيز براي تقويت شدن به فعاليت‏هايي نياز دارد. در اين‏گونه مسائل، والدين و مربيان بايد مانند ورزش‏هاي بدني، به آموزش نيازهاي روحي فرزندان بپردازند و آموزه‏هاي ديني را به طور مطلوب آموزش دهند.

دو ـ مجري بايد در ميان برنامه‏ها، آنها را به توانايي روحي هم‏گام با توانايي جسمي تشويق كند.

سه ـ مي‏توان از نوجوان ورزش‏كاري ياد كرد كه در كنار ورزش، به مسائل ديني مي‏پردازد.

ب) گزارش‏ها و مصاحبه‏هاي مربوط به ورزش

يك ـ به انجام وظايف ديني بعضي ورزش‏كاران توجه شود.

دو ـ گزارش درباره بعضي از ورزش‏كاراني كه به هويت ديني فرزندان خود توجه دارند.

سه ـ گفت‏وگو با ورزش‏كاران و فرزند آنها در اين زمينه.

چهار ـ پرسش درباره تأثير دين در ورزش و به طور كلي در زندگي آنها.

پنج ـ تهيه تصاويري كه بيانگر پرداختن نوجوانان ورزش‏كار به مسائل ديني است.

شش ـ تهيه تصاويري كه ورزش‏كاران در حال آموزش دادن مسائل ديني به فرزندان خود هستند.

10. مستندسازي

الف) وضعيت تربيت ديني بعضي خانواده‏هاي موفق.

ب) وضعيت كودكان و نوجوانان بزه‏كاري كه در زندان به سر مي‏برند و بررسي علل و عوامل آن.

ج) وضعيت كودكان و نوجواناني كه با فرار از خانه، در خيابان‏ها به سر مي‏برند و بررسي علل و عوامل آن.

د) مستندسازي درباره خاطره‏هاي ويژه بعضي خانواده‏هاي موفق و شكست‏خورده.

ه) مستندسازي الگوي زندگي بعضي بزرگان كه در زندگي خود به اين مهم توجه كرده‏اند.

و) مستندسازي فعاليت‏هاي بيگانگان كه با تهاجم فرهنگي، در پي دور كردن والدين و مربيان از تربيتي ديني هستند.

ز) مستندسازي درباره بعضي مسائل تاريخي مرتبط با موضوع.

ح)مستندسازي درباره علل و عواملي كه سبب دور شدن كودكان و نوجوانان از عمل به آموزه‏هاي ديني مي‏شود.

ط) مستندسازي درباره علل و عوامل گرايش كودكان و نوجوانان به آموزه‏هاي ديني.

ي) ماجراهاي نجات كودكان و نوجوانان از دام انسان‏هاي ناسالم.

11. برنامه‏هاي مستقل

برپايي ميزگرد و گفت و گو درباره موضوع‏هاي زير:

الف) اهميت شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان؛

ب) وظايف والدين و مربيان در رشد و شكل‏گيري هويت ديني؛

ج) پي‏آمدهاي مثبت تربيت ديني؛

د) آسيب‏هاي غفلت از توجه به هويت ديني در كودكي و نوجواني؛

ه) ديدگاه انديشمندان اسلامي درباره اين موضوع؛

و) روش‏هاي آسيب‏زا در هويت ديني.

12. تاك شو ويژه شكل‏گيري هويت ديني در كودك و نوجوان

الف) انواع هويت و تعريف هر يك از آنها؛

ب) هويت ديني؛

ج) مراحل شكل‏گيري هويت ديني؛

د) بهترين دوره شروع تربيت؛

ه) مشكلات و موانع موجود؛

و) بررسي و تحليل درباره نسبت ميان هويت ديني و كاهش بزه و جرم‏هاي اجتماعي؛

ز) راهكارهاي نهادينه‏سازي تربيت كودك و نوجوان براي رسيدن به هويت ديني مطلوب؛

ح) خبرهاي مرتبط؛

ط) راهكارهاي تشويق كودكان و نوجوانان به شركت در برنامه‏هاي گوناگون مساجد؛

ي) وضعيت بازار نشر و كتاب در فعاليت‏هاي مربوط.

فصل دوم: محورهاي قابل توجه در سياست‏گذاري و برنامه‏ريزي كلان

 

1. توجه دست‏اندركاران رسانه به اهميت هويت ديني

كودكان و نوجوانان

بهترين دوره شكل‏گيري هويت ديني، كودكي و نوجواني است كه بايد مورد توجه متوليان تربيتي قرار بگيرد. متأسفانه بسياري از متوليان تربيتي به اين موضوع توجه كافي ندارند. آنها مي‏پندارند كودكان بايد در سن تكليف، آموزش ديني را آغاز كنند و اگر پيش از آن، نسبت به آموزه‏هاي ديني سستي به خرج دهند، نبايد سخت‏گيري كرد.

مراكز فرهنگي و رسانه‏هاي ارتباط جمعي براي آگاه كردن يا افزودن سطح شناختي والدين بايد از روش‏هاي گوناگوني استفاده كنند. در اين ميان، صدا و سيما در مقام رسانه ملي، مهم‏ترين نقش را داراست؛ زيرا هر خانواده در خانه از تلويزيون يا راديو بهره مي‏برد؛ به گونه‏اي كه خانواده‏ها وقت زيادي را صرف تماشا يا گوش دادن به آنها مي‏كنند.

دست اندركاران رسانه بايد در گام نخست از اهميت موضوع آگاه شوند. مي‏توان از منابع اسلامي، روان‏شناسي، نظرخواهي از كارشناسان و راه‏هاي ديگر، براي پي بردن به اهميت موضوع استفاده كرد. در منابع اسلامي و روان‏شناسي، بر دوران كودكي و نوجواني و نقش آن در آينده افراد، بسيار تأكيد شده است. پيش از تهيه برنامه‏هاي مربوط، بايد مطالعات و نشست‏هايي براي آشنايي بيشتر در اين زمينه صورت گيرد. براي نمونه، پيش از تهيه فيلم سينمايي، سريال، تهيه خبر و گزارش‏هاي مربوط، برنامه كودك و نوجوان، ميزگرد و گفت‏وگو، مسابقه و... بايد براي عوامل تهيه برنامه مشخص شود كه براي شكل‏گيري هويت ديني، دو دوره كودكي و نوجواني اهميت دارد. همچنين بايد با دعوت از كارشناسان مربوط، به پرسش‏هايي كه در اين زمينه براي اصحاب رسانه وجود دارد، پاسخ داده شود تا با تصوري درست به موضوع بپردازند.

متأسفانه در بعضي برنامه‏هاي كودك و نوجوان، مسابقه، گزارش‏هاي خبري و برنامه‏هاي ورزشي، احساس مي‏شود دست‏اندركاران تهيه برنامه به عمق موضوع پي نبرده‏اند. دست اندركاران رسانه بايد توجه كنند كه آموزش‏هاي نادرست، آسيب‏هايي را در پي دارد. به همين دليل، بايد با آگاهي كافي به اين مسائل پرداخت.

2. مخاطب‏شناسي در برنامه‏ها

كساني كه برنامه‏هاي صدا و سيما را مي‏بينند يا مي‏شنوند، در يك سطح نيستند. كودك، نوجوان، جوان و بزرگ‏سال، مخاطبان را تشكيل مي‏دهند كه هر كدام از آنها به دو گروه آگاه و ناآگاه در مسائل تربيت ديني تقسيم مي‏شوند. در كنار آن، هر يك از اين افراد، در زندگي شخصي و خانوادگي با مسائل و مشكلات ويژه‏اي روبه‏رو هستند.

تهيه‏كنندگان برنامه‏هاي آموزش مباني ديني بايد با شناخت نسبي از مخاطبان برنامه به آموزش بپردازند. كارشناسان هم بايد با درك نيازهاي امروزي مخاطب، به مسائل و ظرافت‏هاي كليدي اشاره كنند. زمان پخش برنامه هم بسيار مهم است؛ يعني از راه آمارگيري بايد دانست كه افراد گوناگون جامعه چه هنگام به تماشاي تلويزيون مي‏پردازند. متأسفانه بعضي برنامه‏ها در فرصت‏هاي مناسبي پخش نمي‏شود. براي نمونه، برنامه آموزش ديني زماني پخش مي‏شود كه بيشتر مخاطبان به تماشاي فيلم يا برنامه‏هاي ورزشي و مانند آن در شبكه ديگر مشغول هستند. در بعضي برنامه‏ها نيز از كارشناساني استفاده مي‏شود كه به سبب كهولت سن، جذابيت و محبوبيت كافي براي كودكان و نوجوانان ندارند.

اگر به اين عوامل آسيب‏زا در رسانه توجه نشود، با مرور زمان، از مخاطبان آن كاسته مي‏شود. گاهي نيز به دليل تنفري كه از ساختار برنامه در مخاطب شكل مي‏گيرد، از محتواي برنامه هم دور مي‏شوند. به همين دليل، مخاطب‏شناسي و ارضاي نيازهاي روحي و فكري آنان بسيار مهم است كه بايد مورد توجه قرار گيرد.

3. توجه به پي‏آمدهاي مثبت آموزش‏هاي ديني

براي آموزش مباني ديني به كودك و نوجوان و توجه دادن والدين و مربيان به اهميت وظيفه تربيت ديني، مي‏توان به آثار و پي‏آمدهاي مثبتي كه در آينده ظاهر مي‏شود، اشاره كرد. خداوند در بخش‏هاي زيادي از قرآن مجيد از اين روش استفاده مي‏كند و با تبيين پي‏آمدهاي پرهيزكاري و انجام كارهاي نيك كه همان بهشت و زندگي خوب در دنيا و آخرت است، به تشويق انسان مي‏پردازد.

تهيه‏كنندگان مي‏توانند با درك مخاطب و نيازهاي ويژه آن، آثار رشد هويت ديني را بازگو كنند. براي نمونه، به رشد شخصيت سالم، اعتماد به نفس، كسب استقلال كافي، وارد نشدن به كارهاي خلاف، موقعيت اجتماعي مطلوب، محبوب شدن نزد خداوند و... اشاره شود. با بيان اين پي‏آمدها، كودك و نوجوان يا متوليان تربيتي به فراهم آوردن زمينه‏هاي آن تشويق مي‏شوند.

4. توجه به عوامل و پي‏آمدهاي بي‏توجهي به آموزش‏هاي ديني

يكي از روش‏هايي كه جامعه را از اهميت موضوع آگاه مي‏كند، تبيين عوامل، پي‏آمدها و آسيب‏هاي ترك و سهل‏انگاري آموزش‏هاي ديني است. بايد به عواملي مانند: ناآگاهي از مراحل رشد هويت ديني، رشد نادرست ديني متوليان تربيتي، غلبه خشم، غضب و... در هنگام تربيت كودك، فرهنگ نامناسب جامعه، انتخاب راه‏هايي كه زودتر به نتيجه مي‏رسد، بي‏توجهي به تفاوت‏هاي فردي و... توجه كرد. پي‏آمدها و آسيب اين مسائل عبارتند از: روآوردن به كارهاي خلاف عرف، شرع و قانون، رشد نادرست شخصيت، سرگرداني، بي‏ارزشي شخصيت، نداشتن اعتماد به نفس، زندگي همراه با ترس و اضطراب، احساس گناه و... .

رسانه مي‏تواند با تهيه فيلم‏هاي سينمايي و سريال، مستندسازي، نماآهنگ، گزارش‏هاي خبري و تفسيرهاي مرتبط، برنامه‏هاي كودك و نوجوان و...، مخاطبان را با عوامل و آسيب‏هاي بي‏توجهي به مراحل شكل‏گيري هويت ديني آگاه سازد و تحولي در انديشه و سبك زندگي‏شان ايجاد كند.

5. استفاده از كارشناسان مناسب

انتخاب كارشناس آگاه، در بهبود كيفيت برنامه نقش زيادي دارد؛ به دليل اينكه كارشناس بيشتر وقت خودش را به موضوع ويژه‏اي اختصاص مي‏دهد و با زاويه‏هاي روشن و پنهان آن آشنايي دارد. در اين باره بايد به چند مسئله توجه كرد. نخست بايد شيوه بيان و ارتباط كلامي كارشناس را در نظر گرفت. بعضي از آنها با ارتباط كلامي جذاب توان آن را دارند كه مخاطب را به عمل وادارند، ولي بعضي ديگر، براي محيط‏هاي دانشگاهي و علمي مناسب هستند. براي انتخاب كارشناس بايد با آشنايي قبلي به زواياي كلامي و شخصيتي و اينكه چه جايگاهي در ميان جامعه دارد، بهترين و مناسب‏ترين آنها را برگزيد.

مسئله مهم اين است كه بايد با شناخت مخاطب و نيازهاي ويژه، كارشناسي را برگزيد كه مي‏تواند با مخاطب ارتباط برقرار كند. به عنوان نمونه، براي بحث‏هاي كارشناسي ويژه كودكان و نوجوانان، نمي‏توان استاداني را دعوت كرد كه فقط در محيط‏هاي علمي و دانشگاهي مشغول بوده‏اند و هيچ آشنايي عملي با ويژگي‏هاي اين نسل ندارند.

متأسفانه در بعضي برنامه‏ها، پس از دعوت كردن از چند كارشناس، به ارزيابي آنها مي‏پردازند، در حالي كه مي‏توانند بعضي از آنها را برگزينند. بهتر است با شركت در جلسه‏هاي آموزشي و پژوهشي و به دست آوردن اطلاعات كافي، تنها از بعضي از آنها دعوت كنند.

6. الگوسازي

يكي از وظايف رسانه ديني، الگوسازي در زمينه مسائل مذهبي است. با فراهم كردن الگوي مناسب، بهتر مي‏توان به اهداف مورد نظر دست يافت؛ به اين معني كه فرد با فراگيري آموزه‏ها و با توجه به الگو، به راحتي آن را انجام مي‏دهد. پژوهش‏هاي فراواني در زمينه الگوسازي و تقليد از الگو صورت گرفته است كه در بعضي از آنها، آزمايشگر، پس از نشان دادن الگويي كه در حال پرخاشگري و رفتارهاي ديگر است، مشاهده مي‏كند افرادي كه به تماشاي الگو مي‏پردازند، از كارهاي او تقليد مي‏كنند و آن را مي‏آموزند. حتي در حيوان‏ها هم الگوسازي تأثير زيادي در يادگيري دارد.

رسانه بايد با انتخاب الگوهاي شايسته و مناسب، آموزش‏هاي ديني را به شيوه عملي نشان دهد. البته در اين قسمت هم مخاطب‏شناسي اهميت دارد.

7. توجه به جمله‏هاي كوتاه و زيرنويس

پيام‏رساني با استفاده از جمله‏هاي كوتاه در ميان برنامه‏هاي جذاب براي والدين و مربيان يا كودكان و نوجوانان ضروري است. براي اينكه مخاطب به اهميت موضوع هويت ديني پي ببرد، بايد با جمله‏هاي جذاب و پرمحتوا، جرقه‏اي در انديشه آنها ايجاد كرد. به بعضي از جمله‏هايي كه در برنامه‏هاي گوناگون مي‏توان از آنها استفاده كرد، توجه كنيد:

ـ براي شكل‏گيري هويت ديني فرزندان بايد از كودكي به تربيت ديني آنان پرداخت.

ـ آيا از پي‏آمدهاي مثبت و منفي توجه به تربيت ديني و سهل‏انگاري آن آگاهيد؟

ـ كودكان و نوجوانان را در عمل به آموزه‏هاي ديني مجبور نكنيد، بلكه آنان را علاقه‏مند سازيد.

ـ فرزندان‏تان را پس از انجام عبادت‏هاي ديني، تشويق كنيد.

ـ براي آگاه شدن از وظايف خود در برابر كودك و نوجوان به مطالعه كتاب‏هاي مربوط بپردازيد.

ـ براي تربيت ديني كودكان و نوجوانان با كارشناسان ديني مشاوره كنيد.

8. ضرورت هماهنگي در برنامه‏هاي سيما

يكي از مشكلات اساسي سيما كه در سطح كلان ديده مي‏شود، اين است كه از سويي با هزينه‏ها و امكانات مادي و معنوي بسيار، در برخي برنامه‏ها به آموزش ديني مي‏پردازد و از سوي ديگر، با پخش بعضي برنامه‏ها در جهت مقابل آن فعاليت مي‏كند. براي نمونه، در بعضي برنامه‏هاي كارشناسي، كودكان، نوجوانان، جوانان و بزرگ‏سالان به دين‏محوري دعوت مي‏شوند، ولي در بعضي از سريال‏ها يا فيلم‏هاي سينمايي، با گنجاندن صحنه‏ها و گفتارهاي نادرست، زمينه رشد بعضي مسائل شهواني و ضد ديني فراهم مي‏شود. نمونه‏هايي از اين مسائل عبارتند از: اشاعه فرهنگ غربي در بعضي فيلم‏هاي خارجي؛ برقراري رابطه بين پسر و دختر كه به صورت هنجار در بعضي سريال‏هاي طنز و مانند آن ديده مي‏شود؛ پوشش نامناسب و شهوت‏انگيز بعضي بازيگران و به ويژه بانوان.

مسئولان و عوامل رسانه ديني بايد با توجه به فرهنگ غني اسلام، خلاقيت كافي، درك نيازهاي هر زمان و حل تعارض‏هاي موجود، به كيفيت و كميت برنامه‏هاي مربوط بيشتر اهميت دهند تا بتوانند در مسير تربيت ديني نسل امروز به‏ويژه كودكان و نوجوانان گام بردارند.

معرفي برخي كتاب‏ها جهت مطالعه بيشتر

1. آراي دانشمندان مسلمان در تعليم و تربيت و مباني آن، جمعي از نويسندگان دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، تهران، سمت، 1377.

2. آموزش مفاهيم ديني هم‏گام با روان‏شناسي رشد، ناصر باهنر، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، 1378.

3. آنچه درباره كودكان و نوجوانان بايد بدانيم، رضا فرهاديان، غلام‏علي حداد عادل، فرخنده مفيدي، عبدالعظيم كريمي، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1376.

4. آنچه معلمان و مربيان بايد بدانند، رضا فرهاديان، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1374.

5. اسلام و تربيت، رضا قربانيان، قم، عترت، 1372.

6. الگوهاي تربيت كودكان و نوجوانان، محمدعلي كريمي نيا، قم، پيام مهدي، 1377.

7. پايه‏هاي اساسي ساختار شخصيت انسان در تعليم و تربيت، رضا فرهاديان، قم، توحيد، 1376.

8. چگونه فرزند نابغه داشته باشيم؟، محسن كاظمي، قم، ميم، 1381.

9. روان‏شناسي رشد با نگرش به منابع اسلامي، جمعي از نويسندگان دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، تهران، سمت، 1374.

10. روش‏هاي آسيب‏زا در تربيت، محمدرضا قائمي‏مقدم، قم، مؤسسه پژوهشي حوزه و دانشگاه، 1381.

11. سيري در تربيت اسلامي، مصطفي دلشاد تهراني، تهران، ذكر، 1378.

12. نقش اسوه‏ها در تبليغ و تربيت، مصطفي عباسي‏مقدم، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، 1371.

13. نگرشي به تربيت اخلاقي از ديدگاه اسلام با تأكيد بر دوره نوجواني، افضل السادات حسيني، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، 1370.

پرسش‏هاي مردمي

1. چه تعريفي از هويت ديني داريد؟

2. به نظر شما چه زماني براي پرداختن به اين موضوع مناسب است؟

3. آيا تربيت دوره كودكي در نوجواني و جواني مؤثر است؟

4. شير و غذاي حرام بر اخلاق و رفتار نوزاد چه تأثيري مي‏گذارد؟

5. آيا مي‏توانيد آسيب‏هاي سهل‏انگاري و بي‏خيالي بعضي والدين در تربيت ديني فرزندان را بيان كنيد؟

6. آيا خود شما در تربيت ديني فرزندتان موفق بوده‏ايد؟

7. مطبوعات در اين مورد چه نقشي مي‏توانند ايفا كنند؟

8. از صدا و سيما چه انتظاري داريد؟

9. آيا خانواده‏هايي را مي‏شناسيد كه در اين مورد موفقيت‏هايي به دست آورده باشند؟

10. آيا خانواده‏هايي را مي‏شناسيد كه در اين مورد شكست خورده باشند؟

11. چه مسائلي، كودك و نوجوان را از عمل به آموزه‏هاي ديني باز مي‏دارند؟

12. راه‏هاي مبارزه با آن كدامند؟

پرسش‏هاي كارشناسي

1. درباره هويت و گونه‏هاي آن توضيح دهيد؟

2. هويت چگونه و در چه سني شكل مي‏يابد؟

3. در زمينه هويت ديني چه آسيب‏هايي وجود دارد؟

4. ديدگاه روان‏شناسان رفتاري، روان‏كاوي و شناختي در اين زمينه چيست؟

5. ديدگاه انديشمندان مسلمان در اين باره چيست؟

6. دوره‏هاي اصلي رشد هويت ديني از ديدگاه اسلام كدامند؟

7. در اين دوره‏ها چه مسائلي را بايد رعايت كرد؟

8. بر سر راه رشد هويت ديني چه آسيب‏هايي وجود دارد كه بايد برطرف شوند؟

9. چرا بعضي از والدين از روش‏هاي آسيب‏زا استفاده مي‏كنند؟

10. نهادهاي فرهنگي در اين زمينه چه وظايفي دارند؟

11. صدا و سيما در اين زمينه چه وظايفي دارد؟

12. والدين، مربيان و رسانه‏هاي ارتباط جمعي بايد از چه ظرافت‏هايي براي شكل‏گيري هويت ديني در كودكان و نوجوانان استفاده كنند؟

كتاب‏نامه

* قرآن كريم.

* ترجمه نهج البلاغه، دشتي، محمد، قم، صحفي، 1379.

1. ابن منظور، لسان العرب، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، چاپ اول، 1416ه .ق.

2. ابوعلي سينا، حسين بن علي، تدابير المنازل أو السياسات الأهليه،حواشي: جعفرنقدي، بغداد، فلاح، 1347ه .ق.

3. ــــــــــــــــــــــــــ ، قانون در طب، برگردان: عبدالرحمن شرفكندي، تهران، سروش، چاپ اول، 1363.

4. اردبيلي، الهي، شرح گلشن راز، تهران، مركز نشر دانشگاهي، چاپ اول، 1376.

5. اعرافي، علي‏رضا و همكاران، آراي دانشمندان مسلمان در تعليم و تربيت و مباني آن، تهران، سمت، چاپ اول، 1377.

6. اكبري، ابوالقاسم، مشكلات نوجواني و جواني، تهران، ساوالان، چاپ اول،1381.

7. اميني، ابراهيم، تعليم و تربيت در اسلام، تهران، انجمن اوليا و مربيان، چاپ اول،1372.

8. باهنر، ناصر، آموزش مفاهيم ديني هم‏گام با روان‏شناسي رشد، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، چاپ اول، 1378.

9. برك، لورااي، روان‏شناسي رشد (از لقاح تا كودكي)، برگردان: يحيي سيدمحمدي، تهران، ارسباران، چاپ اول، 1381.

10. پورافكاري، نصرت اللّه‏، فرهنگ جامع روان‏شناسي روان‏پزشكي، تهران، فرهنگ معاصر، چاپ دوم، 1376.

11. پياژه، ژان و سيمون پيرهانري، روان‏شناسي كودك و اصول تربيتي جوانان، برگردان: عنايت‏اللّه‏ شكيباپور.

12. جعفري، محمدتقي، فلسفه دين، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، چاپ اول، 1375.

13. جوادي آملي، عبداللّه‏، شريعت در آينه معرفت، تهران، رجاء، چاپ دوم، 1373.

14. حر عاملي، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، نرم‏افزار مركز تحقيقات علوم‏اسلامي.

15. خداپرستي، فرج اللّه‏، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسي، شيراز، دانش‏نامه فارسي، چاپ اول، 1376.

16. دبس، موريس، مراحل تربيت، برگردان: علي‏محمد كاردان، تهران، دانشگاه تهران، چاپ نهم، 1370.

17. دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، روان‏شناسي رشد با نگرش به منابع اسلامي، تهران، سمت، چاپ اول، 1373.

18. دهخدا، علي‏اكبر، لغت‏نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1373.

19. سعدي شيرازي، شيخ مصلح‏الدين، بوستان، تصحيح: غلام حسين يوسفي،تهران، خوارزمي، چاپ پنجم، 1375.

20. ــــــــــــــــــــــــــ ، كليات، تصحيح: ذكاء الملك فروغي، تهران، جاويدان، چاپ ششم، 1367.

21. ــــــــــــــــــــــــــ ، گلستان، تصحيح: غلام‏حسين يوسفي، تهران، خوارزمي، چاپ چهارم، 1374.

22. شرفي، محمدرضا، جوان و بحران هويت، تهران، سروش، چاپ سوم، 1380.

23. ــــــــــــــــــــــــــ ، دنياي نوجوان، تهران، تربيت، چاپ اول، 1370.

24. ــــــــــــــــــــــــــ ، نظريه‏هاي رشد در روان‏شناسي رشد و تكامل انسان، مشهد، شركت به نشر، چاپ اول، 1381.

25. صاحبي، علي، فرهنگ روان‏شناسي و علوم تربيتي، مشهد، واقفي، چاپ اول،1381.

26. طباطبايي، سيدمحمدحسين، تفسيرالميزان، برگردان: محمدباقر موسوي‏همداني، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دهم، 1377.

27. طبرسي، ابوعلي، تفسير مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفه، چاپ سوم، بي‏تا.

28. طوسي، خواجه نصيرالدين، اخلاق ناصري، تصحيح: مجتبي مينوي و علي‏رضا حيدري، تهران، خوارزمي، 1364.

29. غزالي، ابومحمد، احياء علوم الدين، برگردان: مؤيّدالدين محمد خوارزمي، تهران، انتشارات علمي فرهنگي، 1368.

30. فلاول، جان اچ، رشد شناختي، برگردان: فرهاد ماهر، تهران، رشد، چاپ اول،1377.

31. قائمي‏نيا، محمدرضا، روش‏هاي آسيب‏زا در تربيت از منظر تربيت اسلامي، قم، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1382.

32. قلي بيگان، معصومه، بررسي علل بزه‏كاري در نوجوانان، مجله اصلاح و تربيت، 1383.

33. كريمي‏نيا، محمدعلي، الگوهاي تربيت اجتماعي، قم، پيام مهدي، چاپ اول،1377.

34. كليني، محمدبن يعقوب، اصول كافي.

35. گيج نيل و برلاينر، ديويد سي، روان‏شناسي تربيتي، برگردان: غلام‏رضا خوي‏نژاد و ديگران، مشهد، پاژ، چاپ اول، 1374.

36. لطف‏آبادي، حسين، روان‏شناسي رشد اخلاقي، ارزشي و ديني و نوجواني و جواني، فصل‏نامه حوزه و دانشگاه، تابستان 1381.

37. لطف‏آبادي، حسين، روان‏شناسي رشد نوجواني، جواني و بزرگ‏سالي، تهران، سمت، چاپ‏چهارم، 1381.

38. ماسن، پاول هنري و ديگران، رشد و شخصيت كودك، برگردان: مهشيد ياسايي، تهران، نشر مركز، چاپ اول، 1368.

39. مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، نرم‏افزار مركز تحقيقات علوم اسلامي.

40. محسني، منوچهر، جامعه‏شناسي عمومي، تهران، مؤلف، چاپ سوم، 1367.

41. محمدي ري‏شهري، محمد، ميزان الحكمه، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1377.

42. مصباح يزدي، محمدتقي، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام‏خميني رحمه‏الله، چاپ سوم، 1377.

43. مصطفوي، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران، ترجمه و نشركتاب، چاپ اول، 1360.

44. مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، تهران، صدرا، بي‏تا.

45. ــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چاپ پنجم، 1378.

46. ــــــــــــــــــــــــــ ، مسئله شناخت، تهران، صدرا، چاپ سوم، 1368.

47. معلوف، لويس، المنجد في اللّغه، تهران، پيراسته، چاپ پنجم، 1376.

48. معين، محمد، فرهنگ معين، تهران، اميركبير، چاپ هشتم، 1371.

49. مقدسي‏پور، علي، اصول و روش‏هاي آموزش مفاهيم ديني به كودكان دبستاني، پايان نامه.

50. مقري، احمدبن محمد، المصباح المنير، قم، دارالهجره، 1405ه .ق.

51. مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، پيام قرآن، قم، مدرسه اميرالمؤمنين عليه‏السلام، چاپ پنجم، 1374.

52. موسوي خميني، سيد روح اللّه‏، شرح چهل حديث، قم، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني رحمه‏الله، چاپ چهارم، 1373.

53. نراقي، احمد، معراج السعاده، تهران، دهقان، چاپ اول، 1371.

54. نراقي، محمدمهدي، جامع السعادات، قم، اسماعيليان، بي تا.

55. نوابي نژاد، شكوه، رفتارهاي بهنجار و نابهنجار، تهران، انجمن اوليا و مربيان، چاپ پنجم، 1375.

56. هترينگتون، اي.ميويس و راس دي. پارك، روان‏شناسي كودك از ديدگاه معاصر، برگردان: جوان طهوريان و همكاران، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ اول،1373.

57. هرگنهان، بي.آر و متيواچ. السون، مقدمه‏اي بر نظريه‏هاي يادگيري، برگردان: علي‏اكبر سيف، تهران، دوران، چاپ چهارم، 1377.